🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:22:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋद्धि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋद्धि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋद्धि

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋद्धि
ऋद्धि
ṛddhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ऋद्धि औषधि के नाम (2.4.112) योग्य · सिद्धि · लक्ष्मी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋद्धि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक ओषधि या लता जिसका फंद दवा के काम में आता है । विशेष—यह कंद कपास की गाँठ के समान और बाँई ओर को कुछ घूमा रहता है तथा इसके ऊपर सफेद रोईं होती है । यह बलकारक, त्रिदोषनाशक, शुक्रजनक, मधुर, भारी तथा मूर्छा को दूर करनेवाला है । पर्या॰—प्राणप्रिया । वृष्या । प्राणदा । संपदाह्वया । सिद्धा । योग्या । चेतनीया । रथागी । मंगल्या । लोककांता । जीवश्रेष्ठा । यशस्या ।
२. समृद्धि । बढ़ती ।
३. आर्या छंद का एक भेद जिसमें २६ गुरु और ५ लघु होते हैं ।
४. गणेश की क दासी जो समृद्धि की देवी मानी जाती है (को॰) ।
५. पार्वती (को॰) ।
६. लक्ष्मी (को॰) ।
७. पत्नी (को॰) ।
८. सफलता । सिद्धि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋद्धि f. increase, growth, prosperity, success, good fortune, wealth, abundance, VS.; TS.; ŚBr.; ĀśvGṛ. &c. (personified as Kuvera's wife, MBh.; Hariv.)
accomplishment, perfection, supernatural power, BhP.; Lalit. &c.
magic
a kind of medicinal plant, Bhpr.; Car.
N. of Pārvatī, L.
of Lakṣmī, L.
(VS.; also) N. of Gaṇeśa's wife, RTL. 215
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (226,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋद्धिः f. [ऋध्-भावे क्तिन्] 1 Growth, increase. --2 Success, prosperity; affluence, good fortune. --3 Elevation, exaltation, greatness; U. 2. 11. --4 (a) Extent, magnitude, excellence; Ku. 2. 58. (b) Grandeur, magnificence; व्यक्तर्धि वः क्रीडितं Māl. 5. 22. --5 Supernatural power or supremacy, perfection. --6 Accomplishment. --7 Prosperity personified as the wife of Kubera. --8 N. of Pārvatī, and of Lakṣmī. --9 N. of a medicinal plant; (Mar. केवणी, मुरूडशेंग). --Comp. --काम a. desiring increase or prosperity. --साक्षात्क्रिया manifestation of supernatural power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0350-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋद्धि स्त्री ऋध--भावे क्तिन् । १ वृद्धौ २ सम्पत्तौ ३ सिद्धौ च । “परिच्छन्नप्रभावर्द्धिर्न मया न च विष्णुना” कुमा० । “ऋद्ध्या भवान् ज्योतिरिव प्रकाशते” भा० व० १११ । कर्त्तरि क्तिच् । ४ पार्व्वत्यां शब्दरत्ना० । ५ लक्ष्म्यां [] ६ देवभेदे । करणे क्तिच् । ७ ओषधिभेदे स्त्री राजनि० । तल्लक्षणं यथा । “ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः की- शयामले । श्वेतलोमान्वितः कन्दोलताजालैः सरन्ध्र- कः । स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ब्रुवे । तूलग्र- न्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा । वृद्धिस्तु दक्षि- णावर्त्त फला प्रोक्ता महर्षिभिः । “ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः । प्राणैश्वर्य्यकरी मूर्च्छा रक्तपित्त- विनाशिनी” भावप्र० । “काकोली क्षीरकाकोली जीवक- र्बभकावुभौ । तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका । निरूहेषु ययालाभमेष वर्गो विधीयते” सुश्रु० । तयोर- लाभे वर्गमध्ये वाराही देया ऋषभशब्दे प्रमाणम् । ८ कुवे- रपत्न्याञ्च । तरौ तत्र निबध्याथ कश्यपं प्रददौ शुभा । अदितिर्मम पुण्यार्थं सौभाग्यार्थं तथैव च । निष्क्रयेण मया मुकः कश्यपस्तु तपोधनः । इन्द्रीदत्तस्तथेन्द्राण्या सौभाग्यार्थं ततो मम! सोमश्चाप्यथ रोहिण्या ॠद्ध्या च धनदस्तथा । एव सौभाग्यदोवृक्षः पारिजातो न सं- शयः” हरिवं० १२६ । “ऋद्धिः कुवेरकान्ता च जलेश महिषी तथा” हरिवं० १३६ अ० । “सावित्री ब्र- ह्मणःसाध्वी कौशिकस्य शची सती । मार्त्तण्डेयस्य धू- मोर्ण्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च” भा० अनु० १४६ अ० । “शक्रः शचीपतिर्देवोयमोधूमोर्ण्णया सह । वरुणः सह गोर्य्या च सहर्द्ध्या च धनेश्वरः” हरि० १५ अ० । साऽस्या- स्ति मतुप् । ऋद्धिमत् वृद्धियुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । “तमृद्धिमद्धन्धुजनाधिरूढैः” कुमा० । “धारागृहेष्वात- पमृद्धिमन्तः” रघुः तन्त्रोक्ते ९ खकारे । “अथाभिधास्ये त्वरितां त्वरितं फलदायिनीम् । “तारो रमा वर्म्मवी- जमृद्धिरीशस्वरान्विता” ऋद्धिः खकारः” तन्त्रसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1447-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋद्धिः, स्त्री, (ऋध् + क्तिन् ।) अष्टवर्गान्तर्गतौषध- विशेषः तत्पर्य्यायः । योग्यम् २ सिद्धिः ३ लक्ष्मीः ४ । इत्यमरः ॥ प्राणप्रदा ५ वृष्या ६ । इति रत्न- माला ॥ प्राणदा ७ जीवदात्री ८ सिद्धा ९ योग्या [] १० चेतनीया ११ रथाङ्गी १२ मङ्गल्या १३ लोक- कान्ता १४ जीवश्रेष्ठा १५ यशस्या १६ । अस्याः गुणाः । मधुरत्वम् । सुस्निग्धत्वम् । अतितिक्तत्वम् । शीतलत्वम् । रुचिमेधाकारित्वम् । श्लेष्मकुष्ठकृमि- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्या रूपं यथा, -- “ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः कोशयामले । श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजालः सरन्ध्रकः ॥ स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ववे । तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा ॥ वृद्धिस्तु दक्षिणावर्त्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः” । औषधकरणे ऋद्धिवृद्धिस्थाने वाराहीकन्दः अ- थावा बला देया । इति परिभाषा ॥ * ॥ समृद्धिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे २ । ५८ ॥ “परिच्छिन्नप्रभावर्द्धिर्न मया न च विष्णुना” ।) पार्ब्बती । इति शब्दरत्नावली ॥ (लक्ष्मीः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-287-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऋद्धि" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋद्धिउमा-कोश ऋद्धि: एक ओषधि या लता जिसका फंद दवा के काम में आता है । विशेष—यह कंद कपास की … 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋद्धि 📚 ➤ एक ओषधि या लता जिसका फंद दवा के काम में आता है । विशेष—यह कंद कपास की … उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋद्धि 📚एक ओषधि या लता जिसका फंद दवा के काम में आता है । विशेष—यह कंद कपास की …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें