🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:47:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

योग्य
yogya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ऋद्धि औषधि के नाम (2.4.112) ऋद्धि · सिद्धि · लक्ष्मी
द्रव्य (3.3.163) शुभ · गुणों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योग्य १ वि॰ [सं॰]
१. किसी काम में लगाए जाने के उपयुक्त । ठीक (पात्र) । काविल । लायक । अधिकारी । जैसे,—वह इस काम के योग्य नहीं है ।
२. शील, गुण, शक्ति, विद्या आदि से युक्त । श्रेष्ठ । अच्छा । जैसे,— वे बड़े योग्य आदमी है ।
३. युक्ति भिड़ानेवाला । उपाय लगानेवाला । उपाधी ।
४. उचित ।
योग्य २ संज्ञा पुं॰
१. पुष्य नक्षत्र ।
२. ऋद्धि नाक ओषधि ।
३. रथ । शकट । गाड़ी ।
४. चंदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्य &c. See pp. 856, 858.
योग्य mfn. (fr. योग and √ 1. युज्) fit for the yoke, Pāṇ. v, 1, 102
belonging to a partic. remedy, ŚārṅgS.
useful, serviceable, proper, fit or qualified for, able or equal to, capable of (gen. loc. dat. inf. with act. or pass. sense, or comp.), KātyŚr.; MBh.; Kāv. &c.
perceptible, Kap.
fit for Yoga, proper for religious meditation, L.
योग्य m. a draught animal, AV.; ŚBr.
a calculator of expedients, W.
the constellation Puṣya, L.
योग्य n. (only L.) a vehicle or any machine
a cake
sandal
a kind of drug.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (854,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्य a. [योगमर्हति यत्, युज्-ण्यत् वा] 1 Fit, proper, suitable, appropriate, qualified; योग्योयं दृश्यते नरः. --2 Fit or suitable for, qualified for, capable of, able to (with loc., dat. or even gen. or in comp.). --3 Useful, serviceable. --4 Fit for Yoga [] or abstract meditation. --5 (In Nyāya phil.) Amenable to the sense, capable of being directly cognized. --ग्यः 1 A calculator of expedients. --2 The asterism Puṣya. --ग्या 1 Exercise or practice in general.; अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पंचशरीरगोचरान् R. 8. 19; so मानयोग्या Kāv. 2. 243; धनुर्योग्या, अस्त्रयोरया &c. --2 Martial exercise, drill. --ग्यं 1 A conveyance, carriage, vehicle. --2 Sandal-wood. --3 A cake. --4 Milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0898-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्य त्रि० योगमर्हति यत् युज--ण्यत् वा । १ योगार्हे २ उचिते ३ निपुणे ४ शक्ते च । ५ पुष्यनक्षत्रे पु० मेदि० । ६ ऋद्धिनामौषधे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4781,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्यं, क्ली, (योज्यत इति । युज् + णिच् + ण्यत् ।) ऋद्धिनामौषधम् । वृद्धिनामौषधम् । इत्य- मरः । २ । ४ । ११२ ॥
योग्यः, त्रि, (योगाय प्रभवति । योग् + “योगाद्- यच्च ।” ५ । १ । १०२ । इति यत् ।) प्रवीणः । योगार्हः । (यथा, रघुः । ६ । २९ । [] “कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि ! तयोस्तृतीया ॥”) उपायी । शक्तः । इति मेदिनी हेमचन्द्रश्च ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ७१ । १० । “अपत्नीको नरो भूप न योग्यो निजकर्म्म- णाम् ॥” योजनसाधनभूतः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ६ । ६ । “ऋतस्य वा केशिना योग्याभिः ।” “योग्याभिर्योजनसाधनभूताभी रज्जुभिः ।” इति सायणः ॥ शकटादियोजनीयः । यथा, शत- पथब्राह्मणे । १ । ३ । १ । १३ । “योक्त्रण हि योग्यं युञ्जन्त्यस्ति वै पत्न्या अमेध्यं यदवाचीनम् ।” “योग्यं योजनीयमनडुदश्वादिकम् ।” इति तद्भाष्यम् ॥) पुष्यनक्षत्रे, पुं । इति मेदिनी । ये, ४९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-061-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योग्य" आता है (42)
उचित योग्य । ठीक । उपयुक्त । मुनासिब । वाजिबशक्ति योग्य । काबिल । समर्थसमर्थ जिसमें कोई काम करने का सामर्थ्य हो । कोई काम करने की योग्यता या ताकत र…उपयुक्त योग्य । ठीकप्रभूष्णु योग्य । शक्तिशाली । क्षमसमुचित यथेष्ट । उचित । योग्य । ठीक । वाजिबपारय उपयुक्त । योग्यकल्पिक योग्य । उपयुक्तसुपात्र वह जो किसी कार्य के लिये योग्य या उपयुक्त हो । सुयोग्य व्यक्ति । जैसे,…प्राणाय्य योग्य । उपयुक्तअभ्युत्थेय उठने ,योग्यमहासत्य योग्य । महान्युक्तरूप उचित । उपयुक्त । योग्यकाबिल योग्य । लायकसजीदा लायक । पात्र । योग्यसजावार जो दंड का भागी हो । जो सजा पाने के योग्य होमुनासिब उचित । योग्य । वाजिव । ठोकमुस्तहकिम योग्य । ठीक । वाजिबअर्ह पूज्यभव्य जो देखने में भारी और सुंदर जान पड़े । शानदारभाजन बरतनअन्वित युक्त । सहित । शामिल । मिला हुआसंभावित कल्पित । विचारा हुआ । मन में माना हुआउपावृत्त लौटा हुआ । आया हुआप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…संभूत एक साथ उत्पन्न या आगत । किसी के साथ जात, रचित या निर्मितअर्ह्य पूज्य । मान्यऊर्जित शक्तिशाली । बलवान्पात्रिक पाव बरतनअहल अकृष्ट । बिना जोता हुआ (खेत)सांप्रतिक वर्तमान काल से संबंध रखनेवाला । वर्तमानकालिक । इस समय का । आधुनिकउंच पु वि॰कामिल पूरा । पूर्ण । सब । कुल । समूचामाकूल उचित । वाजिव । ठीकमाफिक † वि॰सद्दश जो देखने में एक ही सा हो । एक रूप रंग का । समान । अनुरूपअनुरुप तुल्य रूप का । सदृश । समान सरीखाअनुहरत हिं √अभीजात अच्छे कुल में उत्पन्न । कुलीनअनुहारि समान । सदृश । तुल्य । बराबरमुस्तहक हकदार । अधिकारीविश्रंभी विश्वासी । विश्वस्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें