🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:14:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समर्थ
samartha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समर्थ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कोई काम करने का सामर्थ्य हो । कोई काम करने की योग्यता या ताकत रखनेवाला । उपयुक्त । योग्य । जैसे,—आप सब कुछ करने में समर्थ हैं ।
२. लंबा चौड़ा । प्रथस्त ।
३. जो अभिलषित हो । अभीष्ट ।
४. युक्ति के अनुकुल । ठीक ।
५. बलवान् । शक्त (को॰) ।
६. योग्य या उपयुक्त बनाया हुआ (को॰) ।
७. समान अर्थवाला । समानार्थी (को॰) ।
८. सार्थक (को॰) ।
९. अत्यंत बलशाली (को॰) ।
१०. पास पास विद्यमान (को॰) ।
११. अर्थतः या अर्थ द्वारा संबद्ध (को॰) ।
समर्थ २ संज्ञा पुं॰
१. हित । भलाई ।
२. व्याकरण में सार्थक शब्द (को॰) ।
३. सार्थक वाक्य में मिलाकर रखे हुए शब्दों की संसक्ति (को) ।
४. योग्यता (को॰) ।
५. बोधगम्यता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अर्थ mf(आ)n. having a similar or suitable aim or object, having proper aim or force, very forcible or adequate, well answering or corresponding to, suitable or fit for (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
very strong or powerful, competent, capable of, able to, a match for (gen. dat. loc. inf., or comp.; rarely acc. abl., or pr. p.; with वराङ्गनासु = ‘sexually potent’), Mn.; MBh. &c.
having the same sense or meaning (= तुल्यार्थ, एकार्थ), Pāṇ. i, 3, 42 &c.
connected in sense, having the same grammatical construction (= सम्बद्धार्थ), Pāṇ.; APrāt. &c.
सम्-अर्थ m. a word which has force or meaning, significant word, MW.
the construction or coherence of words in a significant sentence, ib.
सम्-अर्थ n. ability, competence (see -युक्त)
conception, intelligibility (see दुह्-स्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समर्थ a. 1 Strong, powerful. --2 Competent, allowed, qualified; प्रतिग्रहसमर्थोऽपि Ms. 4. 186; Y. 1. 213. --3 Fit, suitable, proper; तद्धनुर्ग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुत्तरं R. 11. 79. --4 Made fit or proper, prepared. --5 Having the same meaning. --6 Significant. --7 Having proper aim or force, very forcible. --8 Being in apposition. --9 Connected in sense. --र्थः 1 A significant word (in gram.); अव्ययं समर्थेन सह समस्यते सोऽव्ययीभावः Sk. --2 The coherence of words together in a significant sentence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर्थ त्रि० सम् + अर्थ--अच् । १ शक्ते २ हिते च अमरः । सम्यगर्थः प्रा० स० । ३ प्रशस्ताभीष्टे पु० । सङ्गतीऽर्थो यस्य प्रा० स० । “समर्थः पदविधिः” पा० परिभाषिते मङ्गतार्थे समसादौ समासशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर्थः, त्रि, (समर्थयते इति । सं + अर्थ + पचा- द्यच् ।) शक्तिष्ठः । (यथा, तिथितत्त्वे । “ये समर्था जगत्यस्मिन् सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । तेऽपि कालेन लीयन्ते कालो हि बलवत्तरः ॥”) सम्बन्धार्थः । हितः । इत्यमरः ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । ५ । २६ । “नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् । समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-269-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समर्थ" आता है (23)
क्षम शक्त । योहग्य । समर्थ । उपयुक्त । विशेष—हिंदी में यह शब्द केवल समस्त प…शक्त वह जिसमें शक्ति हो । शक्तिसंपन्न । समर्थ । ताकतवरशक्ति योग्य । काबिल । समर्थप्रतिबल समर्थ । शक्तवीर्यवत् बलवान् । मजबूत । प्रबल । समर्थकृतागम प्रवीण । समर्थ । कुशलवैभविक वह जो कोई काम करने का अच्छा सामर्थ्य रखता हो । समर्थसुशक्त अच्छी शक्तिवाला । शक्तिशाली । समर्थ । ताकतवरक्षमताशील क्षमता वाला । यौग्य । समर्थसामर्थ्यवान † वि॰ शक्तिशाली । समर्थपर्याप्त पूरा । काफी । यथेष्टप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…प्रभविष्णु प्रभावशील । अग्रगण्यपारग पार जानेवालाअंडीर वयस्क पुरुष । युवक । जवान व्यक्तिपारगत जिसने पार किया होछम घुँघरू आदि के बजने का शब्दअहल अकृष्ट । बिना जोता हुआ (खेत)क्षमी क्षमाशील । क्षमावान् । माफ करने— वालाव्यावहार्य व्यवहार में लाने योग्यछमी पु संज्ञा पुं॰ एक वृक्ष । शमीधर्णास धर्णासि, धर्णी वि॰महामना उदारचित । दयालु
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें