🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:12:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षम
kṣama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षम १ वि॰ [सं॰] शक्त । योहग्य । समर्थ । उपयुक्त । विशेष—हिंदी में यह शब्द केवल समस्त पद या यौगिक शब्द के अंत में आता है । जैसे, अक्षम, सक्षम, कार्यक्षम आदि ।
क्षम २ संज्ञा पुं॰ शक्ति । बल ।
२. योग्यता । उपयुक्तता ।
३. युद्ध (को॰) ।
४. शिव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षम mf(आ)n. (g. पचादि) patient (said of the earth, perhaps with reference to 2. क्षम्), AV. xii, 1, 29
ifc. (Pāṇ. iii, 2, 1, Vārtt. 8) enduring, suffering, bearing, submissive, resisting, MBh.; Śak.; Kum. v, 40
adequate, competent, able, fit for (loc. or inf. or in comp., e.g. वयं त्यक्तुं क्षमाः, ‘we are able to quit’, Śāntiś.), Nal.; R.; Ragh. &c.
favourable to (gen.), R. ii, 35, 31
bearable, tolerable, Śak.; Pañcat. (= Subh.)
fit, appropriate, becoming, suitable, proper for (gen. dat., loc. inf. or in comp.), MBh. (e.g. क्षमं कौरवाणाम्, ‘proper for the Kauravas’, iii, 252), R. (e.g. न स क्षमः कोपयितुम्, ‘he is not a fit object, for anger’, iv, 32, 20) &c.
क्षम (अस्), m. ‘the patient’, N. of Śiva
a kind of sparrow, L.
क्षम (अम्), n. propriety fitness, W.
क्षम [cf. Hib. cam, ‘strong, mighty; power’; cama, ‘brave’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (326,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षम a. [क्षम्-अच्] 1 Patient. --2 Enduring, submissive. --3 Adequate, competent, able (with gen., loc., inf. or in comp.); मलिनो हि यथादर्शो रूपालोकस्य न क्षमः Y. 3. 141; सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा R. 11. 6; हृदयं न त्ववलंबितुं क्षमाः R. 8. 60; गमनक्षम, [] निमूर्लनक्षम &c. --4 Appropriate, fit, proper, suitable; तन्नो यदुक्तमशिवं न हि तत्क्षमं ते U. 1. 14; आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः R. 1. 13; Ś. 5. 27. --5 Fit for, capable of, suited to; उपभोगक्षमे देशे V. 2; तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति Ś. 1. 18; स्पर्शक्षमं रत्नं 1. 28; 7. 5. --6 Bearable, endurable. --7 Favourable, friendly. --मं 1 Propriety, fitness. --2 Battle, war. --मः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षम सहने भ्वादि० आत्म० सक० वेट् । क्षमते अक्षमिष्ट अक्षंस्त चक्षमे क्षान्तः क्षात्तिः । क्षमिता क्षन्ता । “इन्द्र त्वा यज्ञः क्षममाण मानट्” ऋ० १० । १०३ । ६ । योनित्यं क्षमते तात! बहून् लोकान् स विन्दति” भा० व० १०३५ श्लो० । “का- र्पण्यात् साधुभावाच्च कुन्ती राजन्न चक्षपे” भा० आ० १५७ अ० । “ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः” माघः “कुरुस्थ्यं भीरु! यत्तेभ्योद्रुहद्भोऽपि क्षमामहे” ट्टिः । षित् क्षमा “तेजः क्षमा वानैकान्तम्” माघः पैदिके तु नि० क्षमति क्षमिति । इति पा ।
क्षम सहने दिवा० पर० सक० सेट् शमादि० इरित् । क्षाम्यति अक्षमत् अक्षनीत् । चक्षाम “कामं क्षाम्यतु यः क्षमी” माघः ।
क्षम न० क्षम--अच । १ युद्धे । २ शक्ते, “रुषितुं सहितुं रणे--काकुत्स्थं भीरु! कः क्षमः” भट्टिः आत्मकर्भ क्षयं देहस्” रघुः “प्रियासु बालासु रतक्षमासु” च नैप्र० ४ क्षमावति त्रि० “अतोऽत्र ३ हिते, किञ्चित् भवतीं बहुक्षमाम्” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2362,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षम, उ इर् भ य मर्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां--परं--सकं--सेट् । उदित्वात् क्त्वावेट् ।) मर्षः सहनम् । उ, क्षमित्वा क्षान्त्वा । षष्ठस्वरा- नुबन्ध इत्येके । इ र, अक्षमत् अक्षमीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । भ य, क्षाम्यति दोषं साधुः । इति दुर्गादासः ॥
क्षम, ऊ ङ ञि ष मर्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (म्वां--आत्मं--सकं--वेट् ।) ऊ, अक्षमिष्ट अक्षंस्त । ङ, क्षमते । ञि, क्षन्तोऽस्ति । ष, क्षमा । इति दुर्गादासः ॥
क्षमं, क्ली, (क्षम् + पचाद्यच् ।) युक्तम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १२२ ॥ (यथा, शाकुन्तले ५ अङ्के । “यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पुनरुत्कुलया त्वया । अथ तु वेत्सि शुचिव्रतमात्मनः पतिगृहे तव दास्यमपि क्षमम्” ॥)
क्षमः, त्रि, (क्षमते इति । क्षम् + अच् ।) शक्तः । हितः । इत्यमरः । ३ । ३ । १२२ ॥ आद्यस्य पर्य्यायः । सहः २ प्रभुष्णुः ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, शाकुन्तले १ माङ्के । “इदं किलाव्याजमनोहरं वपु- स्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति” ॥ [] रघौ च । ११ । ६ । “आशिषं प्रयुयुजे न वाहिनीं सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-228-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षम" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें