🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षमा
kṣamā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चित्त की एक प्रकार की वृत्ति जिसस े मनुष्य दूसरे द्वार पहुँचाए हुए कष्ट को चुपचाप सह लेता है और उसके प्रतिकार या दंड की इच्छा नहीं करता । यह वृत्ति तितिक्षा के अंतर्गत मानी गई है । क्षांति ।
२. सहिष्णुता । सहनशीलता ।
३. खैर का पेड़ ।
४. पृथिवी ।
५. एक की संख्या ।
६. वेत्रवती या बेतवा नदी का एक नाम ।
७. दक्ष की एक कन्या का नाम ।
८. दुर्गा का एक नाम ।
९. ब्रह्मवैवर्त्त के आनुसार राधिका की एक सखी का नाम ।
१०. तेरह अक्षरों की एक वर्ण वृत्ति का नाम, जिसमें क्रम से दो नगण, एक जगण, एक तगण, और अंत में एक गुरु (न न ज त गु ) होता है और सातवें तथा छठे वर्ण पर यति होती है । जैसे—न निज तिगम सुभाव छाँडै़ खला । यद्यपि नित उठ पाव ताको फला । तिमि न सुजन समाज धारै तमा । जग जिनकर सुसाज नीती क्षमा ।
११. चमद्रशेखर के अनुसार आर्या नामक छंद का एक भेद, जिसमें २२ गुरु और १३ लघु मात्राएँ होती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षमा (आ), f. patience, forbearance, indulgence (one of the सामान्य-धर्मास् i.e. an obligation to all castes, Viṣṇ.), Mn.; MBh. &c.
क्षमां √ कृ, to be indulgent to, have patience or bear with (प्रति, MBh. iii, 1027; or gen., Śāntiś.)
‘Patience’ (personified as a daughter of Dakṣa and wife of Pulaha, VP.), Hariv. 14035; Prab.
tameness (as of an antelope), R. iii, 49, 25
resistance, Pāṇ. i, 3, 33, Sch.
(= 2. क्षम्) the earth, VarBṛS.; Pañcat. &c.
(hence) the number ‘one’
N. of Durgā, DevīP.
the Khadira tree (Acacia Catechu), L.
N. of a species of the Atijagatī metre
N. of a female shepherd, BrahmaP.
of a Śākta authoress of Mantras
of a river (= वेत्रवती), Gal.
for क्षपा (night), L.
1. क्षमा (instr. of 2. क्षम्, q.v.), ind. on the earth, on the floor g. स्वर्-आदि
[cf. Gk. χαμᾶ-ζε, χαμά-θεν.]
2. क्षमा (f. of ˚म, q.v.)
क्षमा &c. See √ 1. क्षम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (326,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षमा [क्षम्-अङ्] 1 Patience, forbearance, forgiveness; क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणं H. 2; R. 1. 22; 18. 9; तेजः क्षमा वा नैकांतं कालज्ञस्य महीपतेः Śi. 2. 83. --2 The earth. --3 An epithet of Durgā. --Comp. --जः the planet Mars. --भुज्, भुजः a king.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षमा स्त्री क्षम अङ् । “बाह्ये वाध्यात्मिके चैव दुःखे चौत्पातिके क्वचित् । न कुप्यति न वा हन्ति सा क्षमा परिकीर्त्तिता” ‘आक्रुष्टोऽभिहतो वापि नाक्रोशेन्न च हन्ति वा । अदुष्टैर्वाङ्मनःकायैस्तितिक्षोः सा क्षमा मतेतिं’ चोक्त लक्षणायाम् तितिक्षायाम् चित्तवृत्तिभेदे, “आक्रुष्टोऽ- भिहतो यस्तुनाक्रोशेन्न हनेदपि । अदुष्टैर्वाडमनोकार्यै स्तितिक्षुश्च क्षमा स्मृता” मात्स्पे १२० अ० । “विभा- गशीलः सततं क्षमायुक्तोदयान्वितः गृहस्थः स्यात् क्षमायुक्तो न गृहेण गृही भवेत् “क्षमा दया च विज्ञानं सत्यञ्चैव दमः शमः । अध्यात्मनिष्ठता पिज्ञानं ज्ञानमेतद् व्राह्मनलक्षणम् । विगर्हातिक्रमो हिंसाब- न्धबधात्मनाम् । अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां वर्ज्जनं क्षमा” कूर्म्म पु० १४ अ० । २ भूमौ च । अमरः । क्षान्तौ अव्य० क्षस्वरा० । पृपो० क्षाम् क्ष्मा क्षा क्षमि क्षामा इत्यादयोऽपि निघ० क्षमायां धवायां “क्षामं तुभ्यं हक्षा अणु क्षत्त्रं महना मन्यत द्यौः” ऋ० ४ । १७ । १ “द्यौ- रृष्वाज्जनिमन्त्रेजत्क्षाः” ४ । २२ । ४ “अजोन क्षां दा- धार पृथिवीम्” ऋ० ४ । ६७ । ५ “क्षांदासायोपवर्हणीं कः” १ । १७४ । ६ “सुवृद्रथो वर्तते यन्नभि क्षाम्” १ । १८३ । २ “दिवि क्षमा च” ५ । ५२ । ३ । “क्षमा मन्महे रपो विश्वं नो अस्तु भेषजम्” अथ० ६ । ५७ । ३ “अधिक्षमि विषुरूपं यदस्ति” ऋ० ७ । २७ । ३ “अग्निर्यद्रोधति क्षमि” ऋ० ४ । ४३ । ६ । “स प्ररिक्वा त्वक्षसा क्ष्मो दिवश्च” १ । १०० । १५ “द्यावाक्षामा” ऋ० १ । ९६ । ५ “तुरगरसयति र्नौततौगः क्षमा” वृ० र० उक्ते ३ त्रयोदशाक्षरपादके छन्दोभेदे स्त्री “दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा” नमोऽस्तु ते” ४ इत्युक्ते दुर्गाशक्तिभेदे ५ राधिकासहचरीभेदे “मया पूर्व्वन्तु त्वं दृष्टो गोप्या च क्षमया सह” “क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता” ब्रह्मवैपु० प्रकृ- तिखं० ९ अ० । ६ खदिरे राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2362,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षमा, स्त्री, (क्षमते आत्मोपरिस्थितानां जीवाना- मपराधं या । क्षम् अच् षित्वादङ् वा तत- ष्टाग् ।) क्षितिः । (यथा, भट्टिः । ३ । २२ । “विभूषणान्युन्मुमुचुः क्षमायां पेतुर्बभञ्जुर्वलयानि चैव” ॥) क्षान्तिः । इत्यमरः । ३ । ३ । १२२ ॥ क्षमालक्षणम् । यथाह, वृहस्पतिः । “वाह्ये चाध्यात्मिके चैव दुःखे चोत्पादिते क्वचित् । न कुप्यति न वा हन्ति सा क्षमा परिकीर्त्तिता” ॥ इत्येकादशीतत्त्वम् । अपि च । “आक्रुष्टोऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेन्न हनेदपि । अदुष्टैर्वाङ्मनःकायैस्तितिक्षुश्च क्षमा स्मृता” ॥ इति मात्स्ये १२० अध्यायः ॥ अन्यच्च । “विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयात्मकः । गृहस्थस्तु क्षमायुक्तो न गृहेण गृही भवेत् ॥ क्षमा दया च विज्ञानं सत्यञ्चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यताज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् ॥ विगर्हातिक्रमक्षेपहिंसाबन्धवधात्सनाम् । अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां वर्ज्जनं क्षमा” ॥ इति कौर्म्मे १४ अध्यायः ॥ (अपरञ्च यथा, महा- भारते । ३ । द्रौपदी-युधिष्ठिरसंवादे । २९ । ३५-- । “अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् । गीताः क्षमावता कृष्णे ! काश्यपेन महात्मना ॥ क्षमा धर्म्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् । य एतदेव जानाति स सर्व्वं क्षन्तुमर्हति ॥ क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतञ्च भावि च । क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ॥ अतियज्ञविदां लोकान् क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च । अतिब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् ॥ अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्म्मिणामपरे तथा । क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ॥ क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् । क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शमः ॥ तां क्षमामीदृशीं कृष्णे ! कथमस्मद्विधस्त्यजेत् । यस्यां ब्रह्म च सत्यञ्च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः ॥ क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता । यदा हि क्षमते सर्व्वं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ [] क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । इह सम्मानमर्हन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥ येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाभिहतः सदा । तेषां परतरे लोकास्तस्मात् क्षान्तिः परा मता” ॥) रात्रिः । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ दुर्गा । इत्यमर- टीकायाम् मथुरानाथः ॥ तथा हि । “जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते” ॥ इति दुर्गार्च्चातत्त्वम् ॥ अपि च । “क्षमा तु श्रीमुखे कार्य्या योगपट्टोत्तरीयका । पद्मासनकृताधारा वरदोद्यतपाणिनी ॥ शूलमेखलसंयुक्ता प्रशान्ता योगसंस्थिता । सितपुष्पोपहारेण सितहोमेन सिद्धिदा” ॥ इति देवीपुराणे संवत्सरदेवताविंशतिविधिः प्रथमः ॥ खदिरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ गोपी- विशेषः । यथा । राधिकोवाच । “मया पूर्व्वञ्च त्वं दृष्टो गोप्या च क्षमया सह । सुवेशयुक्तो मालावान् गन्धचन्दनसंयुतः ॥ रत्नभूषितया गन्धचन्दनोक्षितया तया । सुखेन मूर्च्छितस्तल्पे पुष्पचन्दनसंयुते ॥ श्लिष्टो निद्रितया सद्यः सुखेन नवसङ्गमात् । मया प्रबोधिता सा च भवांश्च स्मरणं कुरु ॥ गृहीतं पीतवस्त्रन्ते मुरली च मनोहरा । वनमाला कौस्तुभश्चाप्यमूल्यं रत्नकुण्डलम् ॥ पश्चात् प्रदत्तं प्रेम्ना च सखीनां वचनादहो । लज्जया कृष्णवर्णश्च तेनाप्यद्यापि पश्यतः ॥ क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता । ततस्तस्याः शरीरञ्च गुणश्रेष्ठं बभूव ह ॥ संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्ना प्ररुदता पुरा । किञ्चिद्दत्तं विष्णवे च वैष्णवेभ्यश्च किञ्चन ॥ धर्म्मिष्टेभ्यश्च धर्म्माय दुर्ब्बलेभ्यश्च किञ्चन । तपस्विभ्योऽपि देवेभ्यः पण्डितेभ्यश्च किञ्चन ॥ एतत्ते कथितं सर्व्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ९ अध्यायः ॥ * ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-229-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षमा" आता है (14)
मर्षण क्षमा । माफीमाफी क्षमा । मुहा॰—माफी चाहना वा माँगना=क्षमा माँगना । माफ किए जाने के लिये…मगफरत क्षमासहन सहने की क्रिया । बरदाश्त करनाकृपा बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अ…तीर्थ वह पवित्र वा पुण्य स्थान जहाँ धर्म- भाव से लोग यात्रा, पूजा या स्नान आ…प्रसहन हिंसक पशुक्षांति सहिष्णुता । सहनशीलतातितिक्षा सरदी गरमी आदि सहने की सामर्थ्य । सहिष्णुतासहिष्णुता सहिष्णु होने का भाव । सहनशीलतादशबल बुद्धदेव । विशेष—बुद्ध को दस बल प्राप्त थे, जिनेक नाम ये हैं— दान, शील…मार्जना सफाई । मार्जनअनुज्ञान दे॰ 'अनुज्ञा'बख्शिश उदान्ता । दानशीलता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें