🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:49:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सहन
sahana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सहने की क्रिया । बरदाश्त करना ।
२. क्षमा । शांति । तितिक्षा ।
३. दे॰ सहनशील ।
सहन २ वि॰ सहनशील । सहिष्णु ।
२. शक्तियुक्त । शक्तिशाली ।
२. क्षमा करनेवाला । क्षमाशील [को॰] ।
सहन ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ सह्न]
१. मकान के बीच का खुला छोड़ा हुआ भाग । अँगनाई । अजिर । आँगन । चौक ।
२. मकान के सामने का खुला छोड़ा हुआ समतल भाग । द्वार प्रकोष्ठ । प्रघण । प्रघाण । (अं पोर्टिको, पोर्च) । उ॰—बाहर सहन में दो गाड़ियाँ खड़ी थीं ।—कंठहार, पृ॰ ३८२ । यौ॰—सहनदार = मकान जिसमें सहन हो ।
३. एक प्रकार का बढ़िया रेशमी कपड़ा ।
४. एक प्रकार का मोटा, गफ, चिकना सूती कपड़ा जो मगहर में अच्छा बनता है । गाढ़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहन mf(आ)n. powerful, strong (in explanation of the etymology of सिंह), Nir. viii, 15
patient, enduring (see अ-स्˚)
सहन m. (संज्ञायाम्) (g. नन्द्यादि)
सहन n. patient endurance, forbearance, MārkP.; Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहन a. Bearing, enduring. --नं 1 Bearing, enduring. --2 Patience, forbearance. --Comp. --शील a. patient, forgiving.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहन न० सह--ल्युट् । १ क्षमायां तितिक्षायां शीतोष्णादि- द्वन्द्वधर्मसहने हेमच० । सह--ल्यु । २ सहिष्णौ अमरः ३ जमागीले त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5264,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहनं, क्ली, (सह + ल्युट् ।) क्षान्तिः । तत्पर्य्यायः । तितिक्षा २ क्षमा ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ३९० । “कार्य्यसंग्रह आदानं तदाहुश्छादनं पुनः । कार्य्यार्थमपमानादेः सहनं खलु यद्भवेत् ॥”)
सहनः, त्रि, (सहते इति । सह + ल्युः ।) सहन- शीलः । इत्यमरः । ३ । १ । ३१ ॥ तत्पर्य्यायः । सहिष्णुः २ क्षमिता ३ क्षमी ४ तितिक्षुः ५ क्षन्ता ६ । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-313-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहन" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें