🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अजिर
ajira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजिर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आँगन । सहन । उ॰—घुटुरूनि चलत, अजिर महँ बिहरत, मुख मंडित नवनीत । —सूर॰, १० । ९७ ।
२. वायु । हवा ।
३. शरीर ।
४. मेंढक ।
५. इंद्रियों का विषय ।
६. छछूँदर (को॰) ।
अजिर २ वि॰ शीघ्रगामी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजिर mfn. (√ अज्), agile, quick, rapid
अजिर m. N. of a Nāga priest, PBr.
अजिर (अम्), n. place to run or fight in, area, court, R. &c.
the body
any object of sense, air, wind, a frog, L.
(with आजेः) a field of battle (cf. समराजिर), Śiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजिर a. [अज् गतौ किरन् वीभावाभावः Uṇ. 1. 53.] Quick, swift (शीघ्र) --रः 1 A sort of mouse, hairy mole. --2 A kind of ceremony in pronouncing curses. --रं 1 A court-yard, an enclosed space, arena; उटजाजिरप्रकीर्ण K. 39, Ki. 1. 16; so रण˚, गृह˚ &c. --2 The body. --3 Any object of sense. --4 The wind, air. --5 A frog. [] --रा 1 N. of a river. --2 N. of Durgā. --रः N. of a snake priest. --Comp. --अधिराजः [कर्म˚] Ved. ‘a quick emperor,’ epithet of death. --शोचिस् a. [अजिरं शोचिर्यस्य] glittering, having tremulous or flashing light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजिर न० अज--किरन् वीभावाभावः । (उटान) इति ख्याते चत्वरे । शीघ्रगन्तरि त्रि० । “श्येना अजिरा इति” ता० ब्रा० “अजिराः क्षिप्रगमनशीला इति” भाष्यम् अत एव क्षिप्रनाम्नि निरुक्ते अजिरमिति पठितम् शीघ्रवेगव- [] त्त्वात् नद्यां स्त्री । निरुक्ते च अजिरेति नदी नाम्निपठितम् ऋषिभेदे पु० तदपत्यम् शुभ्रा० ढक् । आजिरेयः तद- पत्य पु० स्त्री । उत्करा० छ । अजिरीयः तत्सम्ब- न्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0092-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजिरं, क्ली, (अजति गृहान्निःसरति यत्र अज + अधिकरणे किरच् । उठान इति भाषा । अजति गच्छति यः इति वायुः । अजति गच्छति क्षण- भङ्गरमिति यावत् इति शरीरं । अजन्ति इन्द्रि- याणि गच्छन्त्यत्र इति व्युत्पत्त्या विषयः ।) चत्वरं । (यथा विष्णुपुराणे, -- “पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजाजिरे” ।) वायुः । शरीरं । मण्डूकः । विषयः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-019-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजिर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें