🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चत्वर
catvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ के लिये संस्कृत भूमि (2.7.20) स्थण्डिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चत्वर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चौमुहानी । चौरस्ता ।
२. वह स्थान जहाँ भिन्न भिन्न देशों से लोग आकर रहें ।
३. होम से लिये साफ किया हुआ स्थान ।
४. चार रथों का समूह (को॰) । यौ॰—चत्वरतरु = चौराहे का वृक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चत्वर n. rarely m. [Hariv. 6499 ff.; R. v, 49, 15] a quadrangular place, place in which many ways meet, cross-way, MBh. &c.
a levelled spot of ground prepared for a sacrifice, L.
चत्वर ˚त्वारिंश, &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (386,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चत्वरं [चत्-ष्वरच् Uṇ. 2. 121] 1 A quadrangular place or courtyard. --2 A place where many roads meet; स खलु श्रष्ठिचत्वरे निवसति Mk. 2. --3 A levelled spot of ground prepared for a sacrifice. --4 A collection of four chariots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0484-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चत्वर न० चत--ष्वरच् । १ स्थण्डिले होमाथ कृतसंस्कृत भूभागे २ गृहाद्बहिरङ्गने (उठान) (चाताल) इति च ख्याते ३ स्थाने अमरः “गृह्यन्तां गृहवास्तूनि कार्य्यन्तां त्रिकचत्वराः” हरि० ११६ अ० । ४ नानाजनस्थानानां वासस्थाने “सहि श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति” मृच्छ० । “न चत्वरे निशि तिष्ठेत् निगूढः” भा० उ० ३६ अ० । (चोतारा) ५ ख्याते स्थाने “चत्वरान् राजमार्गांश्च समानन्तःपुराणि वः” हरिवं० ११६ अ० । ६ चतृसृणां रथ्यानां सङ्गमे शब्दार्थचि० । “अनुरथ्यासु सर्वासु चत्व- रेषु च कौरव!” भा० व० १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2882,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चत्वरं, क्ली, (चत्यते स्वीक्रियते इति । चत + “कॄ गॄ शॄ वृ चतिभ्यः ष्वरच् ।” उणां । २ । १२१ । इति ष्वरच् ।) स्थण्डिलम् । होमार्थपरिष्कृता भूमिः । अङ्गनम् । इत्यमरः । २ । ७ । ८ ॥ उठान चाताल इति च भाषा ॥ (चतसृणां रथ्यानां सङ्गमः । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥ यथा, महाभारते । ३ । १५ । २० । “अनुरथ्यासु सर्व्वासु चत्वरेषु च कौरव ! । बलं बभूव राजेन्त्र ! प्रभूतगजवाजिमत् ॥” नानाजनपदेभ्यः समागतानां वासस्थानम् । मठ इति भाषा ॥ यथा, कथासरित्सागरे । ६ । ४१ । “कृत्वा तांश्चणकान् पिष्टान् गृहौत्वा जलकुम्भि- काम् । अतिष्ठं चत्वरे गत्वा छायायां नगराद्वहिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-423-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चत्वर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें