🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:45:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चत्वर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चत्वर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चत्वर

अर्थ: प्वरच् चौकोर जगह या आँगन

संस्कृत: प्राङ्गणम्, यागार्थं संस्कृतभूमिः · पर्याय: अङ्गण, अजिर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चत्वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चत्वर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचत्वरम्चत्वरेचत्वराणि
द्वितीयाचत्वरम्चत्वरेचत्वराणि
तृतीयाचत्वरेणचत्वराभ्याम्चत्वरैः
चतुर्थीचत्वरायचत्वराभ्याम्चत्वरेभ्यः
पञ्चमीचत्वरात् / चत्वराद्चत्वराभ्याम्चत्वरेभ्यः
षष्ठीचत्वरस्यचत्वरयोःचत्वराणाम्
सप्तमीचत्वरेचत्वरयोःचत्वरेषु
सम्बोधनहे चत्वरहे चत्वरेहे चत्वराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चत्वर
चत्वर
catvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ के लिये संस्कृत भूमि (2.7.20) स्थण्डिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चत्वर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चौमुहानी । चौरस्ता ।
२. वह स्थान जहाँ भिन्न भिन्न देशों से लोग आकर रहें ।
३. होम से लिये साफ किया हुआ स्थान ।
४. चार रथों का समूह (को॰) । यौ॰—चत्वरतरु = चौराहे का वृक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चत्वर n. rarely m. [Hariv. 6499 ff.; R. v, 49, 15] a quadrangular place, place in which many ways meet, cross-way, MBh. &c.
a levelled spot of ground prepared for a sacrifice, L.
चत्वर ˚त्वारिंश, &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (386,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चत्वरं [चत्-ष्वरच् Uṇ. 2. 121] 1 A quadrangular place or courtyard. --2 A place where many roads meet; स खलु श्रष्ठिचत्वरे निवसति Mk. 2. --3 A levelled spot of ground prepared for a sacrifice. --4 A collection of four chariots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0484-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चत्वर न० चत--ष्वरच् । १ स्थण्डिले होमाथ कृतसंस्कृत भूभागे २ गृहाद्बहिरङ्गने (उठान) (चाताल) इति च ख्याते ३ स्थाने अमरः “गृह्यन्तां गृहवास्तूनि कार्य्यन्तां त्रिकचत्वराः” हरि० ११६ अ० । ४ नानाजनस्थानानां वासस्थाने “सहि श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति” मृच्छ० । “न चत्वरे निशि तिष्ठेत् निगूढः” भा० उ० ३६ अ० । (चोतारा) ५ ख्याते स्थाने “चत्वरान् राजमार्गांश्च समानन्तःपुराणि वः” हरिवं० ११६ अ० । ६ चतृसृणां रथ्यानां सङ्गमे शब्दार्थचि० । “अनुरथ्यासु सर्वासु चत्व- रेषु च कौरव!” भा० व० १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2882,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चत्वरं, क्ली, (चत्यते स्वीक्रियते इति । चत + “कॄ गॄ शॄ वृ चतिभ्यः ष्वरच् ।” उणां । २ । १२१ । इति ष्वरच् ।) स्थण्डिलम् । होमार्थपरिष्कृता भूमिः । अङ्गनम् । इत्यमरः । २ । ७ । ८ ॥ उठान चाताल इति च भाषा ॥ (चतसृणां रथ्यानां सङ्गमः । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥ यथा, महाभारते । ३ । १५ । २० । “अनुरथ्यासु सर्व्वासु चत्वरेषु च कौरव ! । बलं बभूव राजेन्त्र ! प्रभूतगजवाजिमत् ॥” नानाजनपदेभ्यः समागतानां वासस्थानम् । मठ इति भाषा ॥ यथा, कथासरित्सागरे । ६ । ४१ । “कृत्वा तांश्चणकान् पिष्टान् गृहौत्वा जलकुम्भि- काम् । अतिष्ठं चत्वरे गत्वा छायायां नगराद्वहिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-423-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चत्वर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चत्वरचत्वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चत्वर 📚 ➤ प्वरच् चौकोर जगह या आँगन
संस्कृत: प्राङ्गणम्, यागार्थं संस्कृतभूमिः · पर्याय: अङ्गण, अजिर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चत्वर 📚चौमुहानी । चौरस्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चत्वर
आँगन (२.२.१३) — अंगण, अजिर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें