🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:52:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थंडिल
sthaṃḍila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थंडिल संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्थण्डिल]
१. भूमि । जमीन ।
२. यज्ञ के लिये साफ की हुई भूमि । चत्वर ।
३. सीमा । हद । सिवान ।
४. मिट्टी का ढेर ।
५. एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
६. खुली हुई साफ भूमि । जैसे, गृह के सामने की भूमि (को॰) ।
७. सीमा- बोधक चिह्व (को॰) ।
८. ऊसर भूमि । बंजर भूमि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थण्डिल n. (of unknown derivation; accord. to some connected with √ स्थल्) an open unoccupied piece of ground, bare ground (also with केवल), an open field, MBh. &c.
a piece of open ground (levelled, squared, and prepared for a sacrifice), ŚāṅkhBr.; ŚrS.
a boundary, limit, landmark, W.
a heap of clods, MW.
स्थण्डिल m. N. of a Ṛṣi, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थंडिलं [स्थल्-इलच् नुक् लस्य डः Tv.] 1 A piece of ground (levelled, squared and prepared for a sacrifice), an altar; निषेदुषी स्थंडिल एव केवले Ku. 5. 12. --2 A barren field. --3 A heap of clods. --4 A limit, boundary. --5 A land-mark. --Comp. --शायिन् m., also स्थंडिलेशयः an ascetic who sleeps on the bare Sthandila or sacrificial ground. --सितकं an altar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1147-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थण्डिल न० स्थल--इलच् नुक् लस्य डः । १ चत्वरे उन्नत्यव- नतिशून्ये समीकृते प्रदेशे अमरः । “निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले” कुमारः । २ यज्ञार्थं परिष्कृतस्थाने शब्दर० [] ३ होमार्थे कुण्डप्रतिनिधित्वेन वालुकादिभिः कर्त्तव्ये मण्डलभेदे च “नित्यं नेमित्तिकं कर्म स्थण्डिले वा समाचरेत् । हस्तमात्रं तु तत् कुर्य्यात् बालुकाभिः समन्ततः” शा० ति० । “अथ वापि मृदा सुवर्णभासा कर- मात्रं चतुरङ्गुलोच्चमल्पे । हवने विदधीत वाङ्गुलोच्चं वि- बुधः स्थण्डिलमेववेदकोणम् कुण्डोद्द्यातः । अथ वाकुण्ड करणाशक्तौ । तन्त्रान्तरे च “मृदा सुवर्णभासा वासूक्ष्म बालुकयाऽपि वा । अङ्गुलोन्नतया वेदाङ्गुलोच्चं स्थण्डिलं विदुः । चतुःकोणमुदक्प्राचोप्लवमल्पाहुतौ शुभम् । प- ञ्चाङ्गुलोच्चमथ वा रम्यं त्र्यङ्गुलमुन्नतम् । तस्मात् सम्यक् परीक्ष्यैव कर्त्तव्यं शुभवेदिकम् । हस्तमात्रं स्थण्डिलं वा संक्षिप्ते होमकर्मणि” । वसिष्ठः “कुण्डमेवंविघं न स्यात् स्थण्डिलं वा समाश्रयेत्” क्रियासारे । तत्करण- प्रकारादि सं० त० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5352-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें