🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:07:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजिर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजिर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजिर

अर्थ: शीघ्रगामी, स्फूर्तिवान्

संस्कृत: प्राङ्गणम्, विषयः, देहः · पर्याय: अङ्गण, चत्वर

व्युत्पत्ति: अज्+किरन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजिर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अजिर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजिर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजिरम्अजिरेअजिराणि
द्वितीयाअजिरम्अजिरेअजिराणि
तृतीयाअजिरेणअजिराभ्याम्अजिरैः
चतुर्थीअजिरायअजिराभ्याम्अजिरेभ्यः
पञ्चमीअजिरात् / अजिराद्अजिराभ्याम्अजिरेभ्यः
षष्ठीअजिरस्यअजिरयोःअजिराणाम्
सप्तमीअजिरेअजिरयोःअजिरेषु
सम्बोधनहे अजिरहे अजिरेहे अजिराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजिर
अजिर
ajira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजिर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आँगन । सहन । उ॰—घुटुरूनि चलत, अजिर महँ बिहरत, मुख मंडित नवनीत । —सूर॰, १० । ९७ ।
२. वायु । हवा ।
३. शरीर ।
४. मेंढक ।
५. इंद्रियों का विषय ।
६. छछूँदर (को॰) ।
अजिर २ वि॰ शीघ्रगामी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजिर mfn. (√ अज्), agile, quick, rapid
अजिर m. N. of a Nāga priest, PBr.
अजिर (अम्), n. place to run or fight in, area, court, R. &c.
the body
any object of sense, air, wind, a frog, L.
(with आजेः) a field of battle (cf. समराजिर), Śiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजिर a. [अज् गतौ किरन् वीभावाभावः Uṇ. 1. 53.] Quick, swift (शीघ्र) --रः 1 A sort of mouse, hairy mole. --2 A kind of ceremony in pronouncing curses. --रं 1 A court-yard, an enclosed space, arena; उटजाजिरप्रकीर्ण K. 39, Ki. 1. 16; so रण˚, गृह˚ &c. --2 The body. --3 Any object of sense. --4 The wind, air. --5 A frog. [] --रा 1 N. of a river. --2 N. of Durgā. --रः N. of a snake priest. --Comp. --अधिराजः [कर्म˚] Ved. ‘a quick emperor,’ epithet of death. --शोचिस् a. [अजिरं शोचिर्यस्य] glittering, having tremulous or flashing light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजिर न० अज--किरन् वीभावाभावः । (उटान) इति ख्याते चत्वरे । शीघ्रगन्तरि त्रि० । “श्येना अजिरा इति” ता० ब्रा० “अजिराः क्षिप्रगमनशीला इति” भाष्यम् अत एव क्षिप्रनाम्नि निरुक्ते अजिरमिति पठितम् शीघ्रवेगव- [] त्त्वात् नद्यां स्त्री । निरुक्ते च अजिरेति नदी नाम्निपठितम् ऋषिभेदे पु० तदपत्यम् शुभ्रा० ढक् । आजिरेयः तद- पत्य पु० स्त्री । उत्करा० छ । अजिरीयः तत्सम्ब- न्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0092-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजिरं, क्ली, (अजति गृहान्निःसरति यत्र अज + अधिकरणे किरच् । उठान इति भाषा । अजति गच्छति यः इति वायुः । अजति गच्छति क्षण- भङ्गरमिति यावत् इति शरीरं । अजन्ति इन्द्रि- याणि गच्छन्त्यत्र इति व्युत्पत्त्या विषयः ।) चत्वरं । (यथा विष्णुपुराणे, -- “पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजाजिरे” ।) वायुः । शरीरं । मण्डूकः । विषयः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-019-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजिर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजिरअजिर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजिर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजिर 📚 ➤ शीघ्रगामी, स्फूर्तिवान्
संस्कृत: प्राङ्गणम्, विषयः, देहः · पर्याय: अङ्गण, चत्वर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजिर 📚आँगन । सहन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अजिर
आँगन (२.२.१३) — अंगण, चत्वर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें