🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जगती
jagatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लोक/संसार के नाम (2.1.7) लोक · विष्टप · भुवन · जगत्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जगती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. संसार । भुवन ।
२. पृथिवी । भूमि । यौ॰—जगतीचर = मानव । मनुष्य । जगतीजानि = राजा । भूपति । जगतीपति, जगतीपाल, जगतीभर्ता = दे॰ जगतीजानि ।
३. एक वैदिक छंद जिसके प्रत्येक चरण में बारह बारह अक्षर होते हैं ।
४. मनुष्य जाति । मानव जाति (को॰) ।
५. गऊ । गाय (को॰) ।
६. मकान की भूमि । गृह के निमित्त या घर से संबद्ध भूमि (को॰) ।
७. जामुन के वृक्ष से युक्त स्थान । वह जगह जहाँ जामुन लगा हो (को॰) ।
जगती जोत संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ जागना + सं॰ ज्योति]
१. किसी देवता विशेषत: देवी की प्रत्यक्ष महिमा या चमत्कार ।
२. चिराग । दीपक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जगती f. a female animal, RV. i, 157, 5; vi, 72, 4
a cow, Naigh. ii, 11
the plants (or flour as coming from plants), VS. i, 21; ŚBr. i, 2, 2, 2
the earth, ĪśUp.; PraśnUp.; Mn. i, 100; MBh. &c.
the site of a house, L. (Kir. i, 7, Sch.)
people, mankind, L.
the world, universe, R. ii, 69, 11
a metre of 4 × 12 syllables, RV. x, 130, 5; AV. viii; xix; ŚBr.; AitBr. &c.
any metre of 4 × 12 syllables
the number 48 Lāṭy. ix; Kāty. xxii
a sacrificial brick named after the Jagatī metre, ŚBr. viii; KātyŚr. xvii
a field planted with Jambū, L.
जगती f. of ˚त्, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (408,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जगती 1 The earth; (समीहते) नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः Ki. 1. 7; समतीत्य भाति जगती जगती 5. 20. --2 People, mankind. --3 A cow. --4 The site of a house. --5 A field planted with jambu. --6 A kind of metre; (See App.). --Comp. --अधीश्वरः, --ईश्वरः a king; N. 2. 1. --धरः a mountain. --रुह् m. a tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0503-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जगती स्त्री गम--क्विप् “पृषन्महज्जगच्छतृवत्” पा० शतृ- तुल्यत्वात् ङीप् । १ भुवने । २ पृथिव्यां “आर्य्यभट्टमते भमेश्चलत्वात् गतिमत्त्वेन तथात्वम् । अन्यमते जगदा- घारत्वात् तस्यास्तयात्वमिति भेदः । ३ द्वादशाक्षरपादके छन्दोभेदे छन्दःशब्दे दृश्यम् । ४ जम्बुक्षेत्रे हेमच० । ततो- भवादौ उत्सा० अञ् । जागत जगतीभवादौ । स्त्रियां टाप् । छन्दःशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3004,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जगती, स्त्री, (गच्छति कार्य्यत्वात् नष्टा भवतीति । गम + “वर्त्तमाने पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च ।” उणां २ । ८४ । इति अतिप्रत्ययेन निपा- तनात् साधुः । ततः शतृतुल्यत्वात् “उगितश्च ।” ४ । १ । ६ । इति ङीप् ।) भुवनम् । (यथा, रामायणे । २ । ६९ । ११ । “स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रञ्च पतितं भुवि । उपरुद्धाञ्च जगतीं तमसेव समावृताम् ॥”) पृथ्वी । (यथा, मार्कण्डेये । ९ । २२ । “तमायान्तं ततो देवी सर्व्वदैत्यजनेश्वरम् । जगत्यां गातयामास भित्वा शूलेन वक्षसि ॥”) [] जनः । छन्दोविशेषः । इति मेदिनी । ते, १०९ ॥ (सा च द्बादशाक्षरा वृत्तिः । यथा, छन्दो- मञ्जर्य्यां १ स्तवके । “त्रिष्टुप् च जगती चैव तथातिजगती मता ॥” अस्या उदाहरणादीनि छन्दःशब्दे द्रष्टव्यानि ॥) जम्बूवप्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-497-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जगती" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें