🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:40:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समर्थ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समर्थ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समर्थ

अर्थ: मजबूत, शक्तिशाली

संस्कृत: पर्याय: क्षम

व्युत्पत्ति: सम् + अर्थ् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समर्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. समर्थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समर्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमर्थःसमर्थौसमर्थाः
द्वितीयासमर्थम्समर्थौसमर्थान्
तृतीयासमर्थेनसमर्थाभ्याम्समर्थैः
चतुर्थीसमर्थायसमर्थाभ्याम्समर्थेभ्यः
पञ्चमीसमर्थात् / समर्थाद्समर्थाभ्याम्समर्थेभ्यः
षष्ठीसमर्थस्यसमर्थयोःसमर्थानाम्
सप्तमीसमर्थेसमर्थयोःसमर्थेषु
सम्बोधनहे समर्थहे समर्थौहे समर्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समर्थ
समर्थ
samartha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समर्थ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कोई काम करने का सामर्थ्य हो । कोई काम करने की योग्यता या ताकत रखनेवाला । उपयुक्त । योग्य । जैसे,—आप सब कुछ करने में समर्थ हैं ।
२. लंबा चौड़ा । प्रथस्त ।
३. जो अभिलषित हो । अभीष्ट ।
४. युक्ति के अनुकुल । ठीक ।
५. बलवान् । शक्त (को॰) ।
६. योग्य या उपयुक्त बनाया हुआ (को॰) ।
७. समान अर्थवाला । समानार्थी (को॰) ।
८. सार्थक (को॰) ।
९. अत्यंत बलशाली (को॰) ।
१०. पास पास विद्यमान (को॰) ।
११. अर्थतः या अर्थ द्वारा संबद्ध (को॰) ।
समर्थ २ संज्ञा पुं॰
१. हित । भलाई ।
२. व्याकरण में सार्थक शब्द (को॰) ।
३. सार्थक वाक्य में मिलाकर रखे हुए शब्दों की संसक्ति (को) ।
४. योग्यता (को॰) ।
५. बोधगम्यता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अर्थ mf(आ)n. having a similar or suitable aim or object, having proper aim or force, very forcible or adequate, well answering or corresponding to, suitable or fit for (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
very strong or powerful, competent, capable of, able to, a match for (gen. dat. loc. inf., or comp.; rarely acc. abl., or pr. p.; with वराङ्गनासु = ‘sexually potent’), Mn.; MBh. &c.
having the same sense or meaning (= तुल्यार्थ, एकार्थ), Pāṇ. i, 3, 42 &c.
connected in sense, having the same grammatical construction (= सम्बद्धार्थ), Pāṇ.; APrāt. &c.
सम्-अर्थ m. a word which has force or meaning, significant word, MW.
the construction or coherence of words in a significant sentence, ib.
सम्-अर्थ n. ability, competence (see -युक्त)
conception, intelligibility (see दुह्-स्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समर्थ a. 1 Strong, powerful. --2 Competent, allowed, qualified; प्रतिग्रहसमर्थोऽपि Ms. 4. 186; Y. 1. 213. --3 Fit, suitable, proper; तद्धनुर्ग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुत्तरं R. 11. 79. --4 Made fit or proper, prepared. --5 Having the same meaning. --6 Significant. --7 Having proper aim or force, very forcible. --8 Being in apposition. --9 Connected in sense. --र्थः 1 A significant word (in gram.); अव्ययं समर्थेन सह समस्यते सोऽव्ययीभावः Sk. --2 The coherence of words together in a significant sentence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर्थ त्रि० सम् + अर्थ--अच् । १ शक्ते २ हिते च अमरः । सम्यगर्थः प्रा० स० । ३ प्रशस्ताभीष्टे पु० । सङ्गतीऽर्थो यस्य प्रा० स० । “समर्थः पदविधिः” पा० परिभाषिते मङ्गतार्थे समसादौ समासशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर्थः, त्रि, (समर्थयते इति । सं + अर्थ + पचा- द्यच् ।) शक्तिष्ठः । (यथा, तिथितत्त्वे । “ये समर्था जगत्यस्मिन् सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । तेऽपि कालेन लीयन्ते कालो हि बलवत्तरः ॥”) सम्बन्धार्थः । हितः । इत्यमरः ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । ५ । २६ । “नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् । समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-269-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समर्थ" आता है (23)
क्षम शक्त । योहग्य । समर्थ । उपयुक्त । विशेष—हिंदी में यह शब्द केवल समस्त प…शक्त वह जिसमें शक्ति हो । शक्तिसंपन्न । समर्थ । ताकतवरशक्ति योग्य । काबिल । समर्थप्रतिबल समर्थ । शक्तवीर्यवत् बलवान् । मजबूत । प्रबल । समर्थकृतागम प्रवीण । समर्थ । कुशलवैभविक वह जो कोई काम करने का अच्छा सामर्थ्य रखता हो । समर्थसुशक्त अच्छी शक्तिवाला । शक्तिशाली । समर्थ । ताकतवरक्षमताशील क्षमता वाला । यौग्य । समर्थसामर्थ्यवान † वि॰ शक्तिशाली । समर्थपर्याप्त पूरा । काफी । यथेष्टप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…प्रभविष्णु प्रभावशील । अग्रगण्यपारग पार जानेवालाअंडीर वयस्क पुरुष । युवक । जवान व्यक्तिपारगत जिसने पार किया होछम घुँघरू आदि के बजने का शब्दअहल अकृष्ट । बिना जोता हुआ (खेत)क्षमी क्षमाशील । क्षमावान् । माफ करने— वालाव्यावहार्य व्यवहार में लाने योग्यछमी पु संज्ञा पुं॰ एक वृक्ष । शमीधर्णास धर्णासि, धर्णी वि॰महामना उदारचित । दयालु

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समर्थसमर्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: समर्थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समर्थ 📚 ➤ मजबूत, शक्तिशाली
संस्कृत: पर्याय: क्षम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समर्थ 📚जिसमें कोई काम करने का सामर्थ्य हो । कोई काम करने की योग्यता या ताकत र…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समर्थ
दृढ (३.३.५१) — मोटा, मज़बूत
क्षम (३.३.१५१) — सहनशील, हितकारी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समर्थ: सम् + अर्थ् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें