🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शक्ति
śakti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पराक्रम (3.3.146) उद्यम
शुद्धान्त (3.3.73) भीतरी · राजा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शक्ति २ वि॰
१. योग्य । काबिल । समर्थ ।
२. शक्तिसंपन्न । ताकतवर ।
३. धनाढ्य । समृद्धियुक्त ।
४. अर्थ का अभिव्यंजक या अर्थद्योतक, जैसे कोई शब्द ।
५. प्रियभाषा । मिष्टभाषा ।
६. चतुर । चालाक । पटु [को॰] ।
शक्ति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह शारीरिक गुण या धर्म जिसके द्वारा अंगों का संचालन तथा दूसरे काम होते हैं । बल । पराक्रम । ताकत । जोर । जैसे—(क) उसमें दो मन बोझ उठान की शक्ति है । (ख) अब तो उनमें उठन बैठन का भी शक्ति नहीं रह गई । (ग) दुर्बलों पर शक्ति का प्रयोग नहीं करना चाहिए । क्रि॰ प्र॰—देखना ।—रखना ।—लगना ।—लगाना ।
२. किसी प्रकार का बल या ताकत जिससे कोई काम हो । जैसे,— मानसिक शक्ति स्मरण शक्ति, सैनिक शक्ति, शब्द शक्ति ।
३. किसी पदार्थ के संयोजक अगों या द्रव्यों आदि का प्रक ट होनेवाला बल । दूसरे पदार्थों पर प्रभाव डालनेवाला बल । जैसे,—(क) इस औषध में ऐसी शक्ति है कि मृत्यु को भी कुछ देर के लिये रोक देती है । (ख) इस इंजन में बीस घोड़ों की शक्ति है । (ग) पानी के बहाव में बड़ी बड़ी चट्टानों तक को तोड़ने की शक्ति होती है ।
४. वश । अधिकार । जैसे,— इसकी रक्षा करना मेरी शक्ति के बाहर है ।
५. राज्य के वे साधन जिनसे शत्रुओं पर विजय प्राप्त की जाती है । विशेष—हमारे यहाँ राजाओं की तीन प्रकार की शक्ति कही गई है—प्रभुशक्ति, मंत्रशक्ति, और उत्साहशक्ति । कोश और दंड आदि के संबंध की शक्ति प्रभुशक्ति, संधि, विग्रह आदि के संबंध की शक्ति मंत्रशक्ति और पराक्रम प्रकट करने तथा विजय प्राप्त करने की शक्ति उत्साहशक्ति कहलाती है ।
६. बड़ा और पराक्रमी राज्य जिसमें यथेष्ट धन और सेना आदि हो । जैसे,—इस समय युरोप में इंगलैंड, फ्रांस, जर्मनी, और रूस आदि कई बड़ी बड़ी शक्तियाँ हैं ।
७. न्याय के अनुसार वह संबंध जो किसी पदार्थ और उसका बोध करानेवाले शब्द में होता है । इस शब्द का यह अर्थ बोद्धव्य है— इस प्रकार का अनादि संकेत । जैसे घट शब्द के कहने मात्र से श्रोता को घट शब्द के रूपाकार आदि का ज्ञान हो जाता है ।
८. ईश्वर की वह कल्पित माया जो उसकी आज्ञा से सब काम करनेवाली मानी जाती है । प्रकृति । माया ।
९. किसी देवता का पराक्रम या बल जो कुछ विशिष्ट कार्यों का साधक माना जाता है । जैसे,—रौद्री शक्ति, वैष्णवी शक्ति । विशेष—हमारे यहाँ पुराणों में भिन्न भिन्न देवताओं की अनेक शक्तियों की कल्पना की गई है और ये शक्तियाँ बहुधा देवी के रूप में और मूर्तिमती मानी गई है । जैसे, विष्णु की कीर्ति, कांति, तुष्टि, पुष्टि, शांति, प्रीति आदि शक्तियाँ; रुद्र की गुणोदरी, गोमुखी, दीर्घजिह्वा, ज्वालामुखी, लंबोदरी खेचरी, मजरी आदि शक्तियाँ; देवी की इंद्राणी, वैष्णवी, ब्रह्मणी, कौमारी, नार- सिंही, वाराही, माहेश्वरी और सर्वमंगला आदि शक्तियाँ ।
१०. तंत्र के अनुसार किसी पीठ की अधिष्ठात्री देवी । विशेष—इनकी उपासना करनेवाले शक्ति कहि जाते है । ऐसी शक्ति समस्त सृष्टि की रचना करनेवाली और सब तरह की सामर्थ्य रखनेवाली मानी जाती है ।
११. दुर्गा । भगवती ।
१२. गौरी ।
१३. लक्ष्मी ।
१४. तांत्रिकों की परिभाषा में वह नटी, कापालिकी, वेश्या, धोबिन, नाउन, ब्राह्मणी, शूद्रा, ग्वालिन या मालिन जो युवती, रूपवती और सौभाग्यवती हो । ऐसी स्त्रियों का विधिपूर्वक पूजन सिद्धिप्रद और मोक्षदायक माना जाता है ।
१५. स्त्री की मूत्रेंद्रिय । भग । (तांत्रिक) ।
१६. एक प्रकार का शस्त्र । साँग ।
१७. तलवार ।
१८. क्षमता । योग्यता (को॰) ।
१९. साहित्य में शब्द के अर्थ की बोधक शक्ति । अभिधा, लक्षणा और व्यंजना नाम की शब्दशक्ति (को॰) ।
२०. काव्यादि निर्माण की क्षमता । रचनाशक्ति । कवित्वशक्ति (को॰) ।
२१. द्यूतक्रीड़ा का उपकरण वा यंत्र (को॰) ।
शक्ति २ संज्ञा पुं॰ प्राचीन ऋषि का नाम जो पराशर के पिता थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक्ति or शक्ति f. power, ability, strength, might, effort, energy, capability (शक्त्या or आत्म-श्˚ or स्व-श्˚, ‘according to ability’; परं शक्त्या, ‘with all one's might’; वित्त-शक्त्या, ‘according to the capability of one's property’; शक्तिम् अ-हापयित्वा, ‘not relaxing one's efforts, exerting all one's strength’), faculty, skill, capacity for, power over (gen. loc. dat., or inf.), RV. &c. &c.
effectiveness or efficacy (of a remedy), ŚārṅgS.
regal power (consisting of three parts, प्रभुत्व, personal pre-eminence; मन्त्र, good counsel, and उत्साह, energy), Kām. (cf. Ragh. iii, 13)
the energy or active power of a deity personified as his wife and worshipped by the Śākta (q.v.) sect of Hindūs under various names (sometimes only three, sometimes eight Śakti goddesses are enumerated, as follow, Indrāṇī, Vaiṣṇavī, Śāntā, Brahmāṇī, Kaumārī, Nārasiṃhī, Vārāhī, and Māheśvarī, but some substitute Cāmuṇḍā and Caṇḍikā for the third and sixth of these: according to another reckoning there are nine, viz. Vaiṣṇavī, Brahmāṇī, Raudrī, Māheśvarī, Nārasiṃhī, Vārāhī, Indrāṇī, Kārttikī, and Pradhānā: others reckon fifty different forms of the Śakti of Viṣṇu besides Lakṣmī, some of these are Kīrtti, Kānti, Tuṣṭi, Puṣṭā, Dhṛti, Śānti, Kriyā, Dayā, Medhā &c.; and fifty forms of the Śakti of Śiva or Rudra besides Durgā or Gaurī, some of whom are Guṇodarī, Virajā, Śālmalī, Lolākṣī, Vartulākṣī, Dīrgha-ghoṇā, Sudīrgha-mukhī, Go-mukhī, Dīrgha-jihvā, Kuṇḍodarī, Ardha-keśī, Vikṛta-mukhī, Jvālā-mukhī, Ulkāmukhī &c.; Sarasvatī is also named as a Śakti, both of Viṣṇu and Rudra: according to the Vāyu-Purāṇa the female nature of Rudra became twofold, one half असित or white, and the other सित or black, each of these again becoming manifold, those of the white or mild nature included Lakṣmī, Sarasvatī, Gaurī, Umā &c.; those of the dark and fierce nature, Durgā, Kālī &c.), Kāv.; Kathās.; Pur. (cf. RTL. 181 &c.; MWB. 216)
the female organ (as worshipped by the Śākta sect either actually or symbolically), RTL. 140
the power or signification of a word (defined in the Nyāya as पदस्य पदार्थे सम्बन्धः i.e. ‘the relation of a word to the thing designated’), Bhāṣāp.; Sāh.
(in Gram.) case-power, the idea conveyed by a case (= कारक), Pāṇ. ii, 3, 7, Sch.
the power or force or most effective word of a sacred text or magic formula, Up.; Pañcar.
the creative power or imagination (of a poet), Kāvyād.
help, aid, assistance, gift, bestowal, RV.
a spear, lance, pike, dart, RV. &c. (also शक्ती, g. बह्व्-आदि)
a sword, MW.
(prob.) a flag-staff (see रथ-श्˚)
a partic. configuration of stars and planets (when the latter are situated in the 7th, 8th, 9th, and 10th astrological house), VarBṛS.
शक्ति m. N. of a Muni or sage (the eldest of Vasiṣṭha's hundred sons; accord. to VP. he was father of Parāśara, and was devoured by king Kalmāṣa-pāda, when changed to a man-eating Rākṣasa, in consequence of a curse pronounced upon him by the sage; he is represented as having overcome Viśvāmitra at the sacrifice of king Saudāsa; he is regarded as the author of RV. vii, 32, 26; ix, 97, 19-21; 108, 3; 14-16; Śakti is also identified with one of the Vyāsas, and with Avalokiteśvara, and has elsewhere the patr. Jātūkarṇa and Sāṃkṛti), Pravar.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक्तिः f. [शक्-क्तिन्] 1 (a) Power, ability, capacity, strength, energy, prowess; दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt. 1. 361; ज्ञानि मौनं क्षमा शक्तौ R. 1. 22; so यथाशक्ति, स्वशक्ति &c. (b) Faculty, capacity; स्मरणशक्ति ‘retentive faculty or memory’. --2 Regal power; (it has three parts or elements; प्रभुशक्ति or प्रभावशक्ति ‘the majesty or pre-eminent position of the king himself’; {2} मंत्रशक्ति ‘the power of good counsel’, and {3} उत्साहशक्ति ‘the power of energy’); [] राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तं Dk.; त्रिसाधना शक्तिरिवार्थसंचयं R. 3. 13, 6. 33, 17. 63; Śi. 2. 26. --3 The power of composition, poetic power or genius; शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् K. P. 1; see explanation ad loc. --4 The active power of a deity, regarded as his wife, female divinity; (these are variously enumerated, 8, 9 or even 50 being mentioned); स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl. 5. 1; Ś. 7. 35. --5 A kind of missile; शक्तिखंडामर्षितेन गांडीविनोक्तं Ve. 3; ततो बिभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणं R. 12. 77. --6 A spear, dart, pike, lance. --7 (In phil.) The relation of a term to the thing designated. --8 The power inherent in cause to produce its necessary effect. --9 (In Rhet.) The power or signification of a word; (these are three अभिधा, लक्षणा and व्यंजना); तिस्रः शब्दस्य शक्तयः S. D. 11. --10 The expressive power or denotation of a word (opp. लक्षणा and व्यंजना); it is thus defined: --अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारकोऽनादिसंकेतः शक्तिः Tarka K. --11 The female organ, the counterpart of the Phallus of Śiva worshipped by a sect of people called Śāktas. --12 A sword. --13 An implement in gambling. --Comp. --अर्धः perspiring and panting through fatigue or exertion. --अपेक्ष, --अपेक्षिन् a. having regard to strength; Śi. 2. 93. --कुंठनं the deadening of a power. --ग्रह a. {1} apprehending the force or meaning. {2} armed with a spear. --(हः) {1} apprehension of the force, meaning, or acceptation of a word. {2} a spearman, lancer. {3} an epithet of Śiva. {4} of Kārtikeya. --ग्राहक a. determining or establishing the meaning of a word. --(कः) an epithet of Kārtikeya. --त्रयं the three constituent elements of regal power; see शक्ति (2) above. --धर a. strong, powerful. --(रः) {1} a spearman. {2} an epithet of Kārtikeya. --पाणिः, --भृत् m. {1} a spearman. {2} an epithet of Kārtikeya. --पातः prostration of strength. --पूजकः a Śākta q. v. --पूजा the worship of Śakti. --पूर्वः an epithet of Parāśara. --कल्यं loss of strength, debility, incapacity. --हनि a. powerless, weak, impotent. --हेतिकः a lancer, spearman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक्ति स्त्री शक--क्तिन् । १ सामर्य्ये २ स्त्रीदेवतायां देवी- मूर्त्तौ । न्यायाद्युक्ते कारणनिष्ठे कार्य्योत्पादनयोग्ये ३ धर्मभेदे । ३ शव्दनिष्ठे अर्थवोधकतारूपे बोध्यत्वप्रकार- केच्छाविषयत्वरूपे वृत्तिभेदे शर्वलाख्ये ४ अस्त्रभेदे च अमरः । मीमांसकमते शक्तिः पदार्थान्तरम् यथोक्तम् अनुमा० चि० । “स्यादेत् ईश्वरवत् कार्य्येणैव शक्तिरप्यनुमीयते तथा हि- यादृशादेव करानलसंयोगाद्दाहो जायते तादृशादेव सति प्रतिबन्धके न जायते अतो यदभावात् कार्य्याभावस्तद्व- ह्न्यादावभ्युपेयं तेन विना तदभावात् यत्तद्भावानु- पपत्तेर्व्यतिरेकमुखेन शक्तिसिद्धिः” । न्ययमते तन्निरा- सस्तत्रैव ईश्वरवादग्रन्थे दर्शितो यथा “तृणारणिमणिफुत्कारादिव्यक्तीनामानन्त्येन प्रतिव्यक्ति भावहेतुजानन्तशक्तिस्वीकारे गौरवं तावदनन्तव्यक्तिजन्या- वान्तरवह्निव्यक्तिषु जातित्रयकल्पने लाघवमिति तदेव कल्प्यते । न च जातौ योग्यानुपलन्धिबाधः गोमयप्रभव- वृश्चिकयोर्वा पाटलत्वकपिलत्वव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वात् तृणजन्यनानावह्निषु तृणजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिजन्यव्यावृत्त्याऽनुगतबुद्धिरस्त्रि जातिविषया । तृण- जन्यत्वेनोपाधिनाऽसाविति चेन्न बाघकं विनानुगतबुद्धे- [] स्तद्व्यङ्ग्यजातिविषयत्वनियमात् । न च गोमयवृश्चिक- प्रभववृश्चिकजातिपरम्परायामनगतजात्यापत्तिः गोमय- जन्यवृश्चिकप्रभवत्वजातेः सत्त्वात् वह्निमात्रे च दाहस्पर्श वानवयकः तत्संयोगः सेवनादिश्च कारणानि न तु तृणादिकं विनापि, तदुत्पत्तिप्रसङ्गः विशेषसामग्रीमा- दायैव साध्यसामग्र्याजनकत्वात्” । एवमाधेयशक्तिरपि मीमांसकमतेन पूर्वपक्षीकृत्य तत्र निरस्ता यथा तच्च प्रोक्षणप्रतिष्ठाशब्दयोर्दर्शितम् अधिकं किञ्चिदत्र प्रदर्श्यते यथा “कामिनीचरणामिघातदोहदादिभिरशोकपुष्पोत्कर्षदर्श- नादपि नाधेयशक्तिः समयविशेषावच्छिन्नचरणदोहा दिसंयोगध्वंसस्यैव कारणत्वात् चरणाभिधाताकृष्टभागा- न्तजनितवृक्षादेव वा तदुपपत्तिः कालान्तरे पुष्पाद्युत्क- र्षात् । दुःखावयवोपचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्बकांस्यादावम्लभस्मसंयोगादिजन्यशुद्धिरूपा आधेयशक्तिः तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानकालीना- स्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसंर्गाभावसहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनितः कांस्याद्युपभोक्तृ निष्ठः संस्कार एव शुद्धिरित्यन्थे । अभिमन्त्रितपयः पल्लवादावपि समयविशेषावच्छिन्नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्त्रदेवतासन्निधिरेव वा । कल- मवीजाटीनामापरमाण्वन्तभङ्गे तत्र चावान्तर- जात्यभावे नियतकलमजातीयादिसिद्धिरपि । परमाणु- षाकजविशेषादेव कार्य्यवृत्तिरूपादि सजातीयस्य पूर्बरूपा- दिविजातीयस्य परमाणौ पाकजरूपादैरुभयासिद्धत्वात् यथा हि कमलवीजं यवादिजात्या व्यावर्त्त्यते तथा तत्परमाणवोऽपि पाकजैरेव । एवं माघकर्षणजनितात् परमाणुपाकपरम्पराविशेषादेव हैमन्तिकशस्योत्पत्तिः । एतेन लाक्षारसावसेकादयो वाख्याताः । निमित्तविशेष- जनितपाकजात्तत्फलविशेषः यथा हारीतमांसं हरिद्रा- मलसाधितमुपयोगात् सद्योष्यापादयति नान्यथा साधि- तमित्यादि । यत्र च तोयतेजोवायुषु न पाकजोविशेष- स्तत्रोद्भवानुद्गवद्रवकठिनत्वादयोविशेषास्तत्तदुपनायकादृ- ष्टविशेषादेव । तुलादौ चाधिवासपूर्वकतुलारोहणसामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञत्वसहिता प्राचीनाधर्माधर्मफले तज्जयमङ्गौ जनयति । यद्वा अयं निष्पापः पापवान् वेति तुलारूढाभिशस्तज्ञानविशेषसहिता सा तथा, त- दाहुः, “तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैबान्तरपुरुषः” इति [] अथ वा प्रतिज्ञाशुद्ध्यशुद्ध
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक्तिः, स्त्री, (शक + क्तिन् ।) कायजनन- सामर्थ्यम् । यथा, -- “या देवी सर्व्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।” इति देवीमाहात्म्यस्य टीकायां नागोजीभट्टः ॥ शक्यते जेतुमनया । सा प्रभावोत्साहमन्त्रज- भेदात्त्रिविधा । तत्र प्रभुत्वे साधकत्वात् कोष- दण्डौ प्रभुशक्तिः १ । विक्रमेण स्वशक्त्या विस्फु- रणमुत्साहशक्तिः २ । सन्ध्यादीनां सामादी- नाञ्च यथावस्थानं मन्त्रशक्तिः ३ ॥ सामर्थ्य- मात्रम् । तत्पर्य्यायः । द्रविणम् २ तरः ३ सहः ४ बलम् ५ शौर्य्यम् ६ स्थाम ७ शुष्मम् ८ परा- क्रमः ९ प्राणः १० । इत्यमरः ॥ शुष्म ११ सहम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ ऊर्ज्जः १३ । इति जटाधरः ॥ कासूः । सा तु शर्व्वलानामास्त्रम् । इति नानार्थे अमरभरतौ ॥ गौरी । इति मेदिनी ॥ लक्ष्मीः । इति शब्दमाला ॥ * ॥ त्रिशक्तयो यथा, -- “एषा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी । एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिता ॥ एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी परिकीर्त्तिता । एषैव कृष्णा तमसी रौद्री देवी प्रकीर्त्तिता ॥ परमात्मा यथा देवो एक एव त्रिधा स्थितः । प्रयोजनवशाच्छक्तिरेकैव त्रिविधाभवत् ॥” इति वाराहे त्रिशक्तिमाहात्म्यनामाध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “बिन्दुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मकं स्मृतम् । तयोर्योगे भवेन्नादस्तेभ्यो जातास्त्रिशक्तयः ॥” इति क्रियासारः ॥ अन्यच्च । “इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी । त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरो- मिति ॥” इति गोरक्षसंहिता ॥ * ॥ अष्ट शक्तयो यथा, -- “इन्द्राणी वैष्णवी शान्ता ब्रह्माणी ब्रह्मवादिनी । कौमारी नारसिंही च वाराही विकटाकृतिः ॥ माहेश्वरी महामाया भैरवी भीरुरूपिणी । अष्टौ च शक्तयः सर्व्वा रथस्थाः प्रययुर्मुदा ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे बाणयुद्धं नाम ११९ अध्यायः ॥ * ॥ [] नव शक्तयो यथा, -- “तत्र पद्मे चाष्टदले मध्ये च भक्तिपूर्व्वकम् । वैष्णवीञ्चैव ब्रह्माणीं रौद्रीं माहेश्वरीं तथा ॥ नारसिंहीञ्च वाराहीमिन्द्राणीं कार्त्तिकीं तथा । सर्व्वशक्तिस्वरूपाञ्च प्रधानां सर्व्वमङ्गलाम् ॥ नवशक्तीश्च संपूज्य घटे देवांश्च पूजयेत् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ६१ अध्यायः ॥ * ॥ पञ्चाशद्विष्णुशक्तयो यथा, -- “कीर्त्तिः कान्तिस्तष्टिपष्टी धृतिः शान्तिः क्रिया दया । मेधा सहर्षा श्रद्धा स्याल्लज्जा लक्ष्मीः सरस्वती ॥ प्रीती रती रमा प्रोक्ताः क्रमेण स्वरशक्तयः । जया दुर्गा प्रभा सत्या चण्डा वाणी विलासिनी ॥ विरजा विजया विश्वा विनदा सुनदा स्मृतिः । ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिश्च भक्तिर्मुक्तिर्मतिः क्षमा ॥ रमोमा क्लेदिनी क्लिन्ना वसुदा वसुधा परा । परा परायणा सूक्ष्मा सन्ध्या प्रज्ञा प्रभा निशा ॥ अमोघा विद्युता चेति शक्तयः सर्व्वकामदाः । एताः प्रियतमाङ्केषु निषण्णाः सस्मिताननाः ॥ विद्युद्दामसमानाङ्ग्यः पङ्कजाभयबाहवः ॥” * ॥ पञ्चाशद्रुद्रशक्तयो यथा, -- “गुणोदरी स्याद्बिरजा शाल्मली तदनन्तरम् । लोलाक्षी वर्त्तुलाक्षी च दीर्घघोणा समीरिता ॥ सदीर्घमुखीगोमुख्यौ दीर्घजिह्वा तथैव च । कुण्डोदर्य्यर्द्धकेश्यौ च तथा विकृतमुख्यपि ॥ ज्वालामुखी ततो ज्ञेया पश्चादुल्कामुखी ततः । सुश्रीमुखी चैव विद्यामुख्येताः स्वरशक्तयः ॥ महाकालीसरस्वत्यौ सर्व्वसिद्धिसमन्विते । गौरी त्रैलोक्यविद्या स्यान्मन्त्रसिद्धिस्ततः परम् ॥ आत्मशक्तिर्भूतमाता तथा लम्बोदरी स्मृता । द्रावणी नागरी भूयः खेचरी चापि मञ्जरी ॥ रूपिणी चित्रिणी पश्चात् काकोदर्य्यपि पूतना । स्याद्भद्रकाली योगिन्यौ शङ्खिनी गर्ज्जिनी तथा ॥ कालरात्रिश्च कुब्जिन्या कपर्दिन्यपि वज्रया । जया च सुमुखेश्वर्य्या रेवती माधवी ततः ॥ वारुणी वार्षवी प्रोक्ता पश्चाद्रक्षो
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शक्ति" आता है (60)
बल शक्ति । सामर्थ्य । ताकत । जोर । बूता । पर्या॰—पराक्रम । शक्ति । वीर्य …ऊर्ज बलवान । शक्तिमान । बलीअस्त्र वह हथियार जिसे फेंककर शत्रु पर चलावें; जैसे—बाण । शक्तिपराक्रम बल । शक्ति । सामर्थ्यऔजस्य उत्साहवर्धक । बलवर्धक । ताकतवर । शक्ति बढ़ानेबालाऊर्जस् बल । शक्ति । पराक्रमक्षमता योग्यता । सामर्थ्य । शक्तिसमर्थता समर्थन होने का भाव या धर्म । सामर्थ्य । शक्ति । ताकतऊर्जा शक्ति । बलस्थाम सामर्थ्य । शक्तितविष्या शक्ति । बल । तेजशवस् शक्ति । बल । ताकतशक्मा पराक्रम । शक्ति । सामर्थ्यमहित्व शक्ति । प्रभुत्व । गौरवप्रसाह् शौर्य । शक्तिप्राणसार बल । शक्ति । ताकतशक्तिपूजक वह जो शक्ति की उपासना करता हो । शक्तिकोत बल । शक्ति । जोरजोर बल । शक्ति । ताकत । क्रि॰ प्र॰—आजमाना ।—देखना ।—दिखाना ।—लगना ।— लगाना…अम अपक्व । कच्चावय बीता हुआ । जीवनकाल । अवस्था । उम्रशान तड़क भड़क । ठाट बाट । सजावट । जैसे,—कल बड़ी शान से सवारी निकली थी । यौ…तविष स्वर्गमाला पंक्ति । अवली । जैसे, पर्वतमालाविभव धन । संपत्तिवृजन आकाश । आसमानयोग्य किसी काम में लगाए जाने के उपयुक्त । ठीक (पात्र) । काविल । लायक । अधिका…सत्ता होने का भाव । अस्तित्व । हस्ती । होना भावह्रास पहले से छोटा या कम हो जाने की क्रिया या भाव । कमी । घटती । घटाव । छीज …दीक्षा यजन । यज्ञकर्म । सोमयागादि का संकल्पपूर्वक अनुष्ठानप्रभाव उद्भव । प्रादुर्भावऐश्वर्य विभूती । धन संपत्तिप्रकर्ष उत्कर्ष । उत्तमतासामर्थ्य स्त्री॰सै † ^१ वि॰ संज्ञा पुं॰ सौवक्ष पेट और गले के बीच में पड़नेवाला भाग जिसमें स्त्रियों के स्तन और पुरुषो…शुष्ण सूर्यअजीर्ण अपच । अध्यसन । बदहजमी । विशेष—प्रायः पेट में पित्त के बिगड़ने से यह रो…वर्चस् रूपसंभूति उत्पत्ति । उद्भवधिष्ट्य स्थान । जगहप्रभूति उत्पत्तिआक्रांति उथल पुथल । उपद्रवपुरुषार्थ पुरुष का अर्थ या प्रयोजन जिसके लिये उसे प्रयत्न करना चाहिए । पुरुष के …सूत्रतंतु सूत । तारमाम पु ^१ संज्ञा पुं॰शूष गुंजायमानखर्म सिल्क । रेशमपावर पासे का वह पार्श्व जिसपर दो बिंदियाँ बनी रहती हैतविषी पृथ्थीअम्लानि जो मुरझाए नहींक्षत्रिय हिंदुओं के चार वर्णों में से कूसरा वण । विशेष—इस वर्ण के लोगों का काम …ऐश्य ईशत्व । प्रभुत्वविभुता विभु होने का भाव । सर्वव्यापकताशर्द्ध शर्ध संज्ञा पुं॰संवृद्धि बढ़ने की क्रिया या भाव । बढ़ती । अधिकताताब ताप । गरमीदाप अहंकरा । घमंड । अभिमान । गर्वबित पु † संज्ञा पुं॰सकत † ^१ संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें