🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दीक्षा
dīkṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. यजन । यज्ञकर्म । सोमयागादि का संकल्पपूर्वक अनुष्ठान ।
२. गुरु या आचार्य का नियमपूर्वक मंत्रोपदेश । मंत्र की शिक्षा जिसे गुरु दे और शिष्ट ग्रहण करे । क्रि॰ प्र॰—देना ।—लेना । विशेष— वैदिक गायत्री मंत्र के अतिरिक्त आज कल भिन्न भिन्न देवताओं के बहुत से सांप्रदायिक इष्ट मंत्र तंत्रोक्त रीति के अनुसार प्रचलित हैं । गोतमीय तंत्र, योगिनी तंत्र, रुद्रयामल इत्यादि तंत्र ग्रंथों में दीक्षाग्रहण का माहत्म्य तथा उसके अनेक प्रकार के नियम दिए हुए हैं । विष्णु, शिव, शक्ति, गणेश, सूर्य इत्यादि की उपासना के भेद से वैष्णव, रामतारक, शैव, शाक्त इत्यादि मंत्र प्रचलित हैं, जो शिष्य के कान में कहे जाते हैं । लोगों का साधारण विश्वास है कि विना गुरुमंत्र लिए गति नहीं होती । तंत्रों के अनुसार जिन मंत्रों के अंत में 'हुं॰ फट्' हो वे पुं॰ मंत्र, जिनके अंत में 'स्वाहा' हो वे स्त्री मंत्र और जिनके अंत में 'नमः' हो वे नपुंसक मंत्र कहलाते हैं । योगिनी तंत्र में लिखा है कि पिता, मामा, छोटे भाई और शत्रुपक्षवाले से मंत्र न लेना चाहिए । रुद्रयामल तंत्र पति से मंत्र लेने का भी निषेध करता है, पर उससे सिद्ध मंत्र लेने की आज्ञा देता है । शूद्र को प्रणव या प्रणवघटित मंत्र देने का निषेध है । शूद्र को गोवाल महे- श्वर, दुर्गा, सूर्य और गणेश का मंत्र देना चाहिए ।
३. उपनयन संस्कार जिसमें आचार्य गायत्री मंत्र का उपदेश देता है ।
४. वह मंत्र जिसका उपदेश गुरु करे । गुरुमंत्र ।
५. पूजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीक्षा f. preparation or consecration for a religious ceremony, undertaking religious observances for a partic. purpose and the observances themselves, AV.; VS.; Br.; ŚrS. &c.
dedication, initiation (personified as the wife of Soma, RV. 25, 26, of Rudra Ugra or R˚ Vāmadeva, Pur.)
any serious preparation (as for battle), MBh.; Hariv.; Kāv.
self-devotion to a person or god, complete resignation or restriction to, exclusive occupation with (comp.; cf. विरह-, शाक-, शृङ्गार.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (480,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीक्षा [दीक्ष्-भावे अ] 1 (a) Consecration for a religious ceremony, initiation in general; R. 3. 44, 65. (b) Receiving the initiatory mantra. --2 A ceremony preliminary to a sacrifice. --3 A ceremony or religious rite in general; विवाहदीक्षां R. 3. 33; Ku. 7. 1, 8, 24. --4 Investiture with the sacred thread. --5 Dedicating oneself to a particular object, selfdevotion. --Comp. --अंतः a supplementary sacrifice made to atone for the defects in a preceding one. --पतिः the Soma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0567-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीक्षा स्त्री दीक्ष--भावे अ । १ नियमे २ उपनयनसंस्कारे “दीयते विमलं ज्ञानं क्षीयते कर्मवासना । तेन दीक्षेति सा प्रोक्ता मुनिभिस्तन्त्रवेदिभिः” इति तन्त्रोक्ते ३ अभीष्ट- देवभन्त्रग्रहणे ४ तदुपदेशे । यागाङ्गदीक्षा च द्वादशसंख्या अपरिमिता वा यथाह कात्या० श्रौ० ७ । १ । २९ सू० “द्वादश दीक्षाः” “अत्राग्निष्टोमे भवन्ति” कर्कः । “अपरमिता वा” द्वादशसंख्यातोऽतिशयेनाधिकसंख्या वा दीक्षा भवन्ति “अपरिमितं प्रमाणाद्भूय इति” परिशिष्टकारः अतश्चत्वारो दीक्षापक्षाः, “एका दीक्षा, तिस्रो दीक्षा, द्वादशदीक्षा अपरिमिता वा दीक्षेति” शाखान्तरादेते दीक्षापक्षाः । आपस्तम्बः “दशाहमवरार्ध्यं दीक्षितो भवति मासं सवत्सरं वा यदा कृश स्यादित्यपरं विज्ञा- यते च यद्रा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ मेध्यो मवति यदास्मिन्नन्तर्न किं चन भवत्यथ मेध्यो भवति यदास्य कृष्णं चक्षुषोर्नश्यत्यथ मेध्यो भवति यदास्य त्वचास्थि संधीयतेऽथ मेध्यो भवति पीवा दीक्षेत कृशो यजेत यद- स्याङ्गानां हीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायते” इति । कर्कः “पुण्याहे दीक्षा क्रयः प्रसव उत्थानम्” ३१ सू० “तान्यत्र दीक्षा सोमक्रयः प्रसवः सुत्या उत्थानं समाप्तिः पुण्याहे विष्ठिव्यतीपातादिज्योतिःशास्त्रनिषेधवर्जिते सुदिने भवन्ति यतएवं स्मरन्ति “आभ्युदयिकः पदार्थः पुण्येऽहनि कर्त्तव्यः एतानि चाभ्युदयिकानीति” कर्कः । तान्त्रिकमन्त्रदीक्षाकालादि मल० त० उक्त यथा “अथ दीक्षाकालः सा च मलमामे न कार्य्या यथा- ऽगस्त्यसंहितायाम् “यदा ददाति सन्तुष्टः प्रसन्नवदनी मनुम् । अयमेव तथा चैवमिति कर्त्तव्यताक्रमः । वि- शुद्धदेशकालेषु शुद्धात्मा नियतो गुरुः । सङ्कल्प्यो पोष्य कर्त्तव्यमङ्कुरारोपणं मुने! । कुर्य्यान्नान्दीमुखं [] न्नाद्धमादौ च स्वस्तिवाचनम् । स्वगृह्योक्तप्रकारेण तदेतद्विदधीत वै । मधुमासे भवेद्दुःखं माधवे रत्न- सञ्चयः । मरणं भवति ज्यैष्ठे आषाढे बन्धुनाशनम् । समृद्धिः श्रावणे नूनं भवेद्भाद्रपदे क्षयः । प्रजानामा- श्विने मासि सर्वतः शुभमेव हि । ज्ञानं स्यात् कार्त्तिके सौख्यं मार्गशीर्षे भवत्यपि । पौवे ज्ञानक्षयो माघे भवेन्मेधाविवर्द्धनम् । फालगुनेऽपि विवृद्धिः स्यान्मलमासं विवर्जयेत् । गुरौ रवौ दिने शुके कर्त्तव्यं बुधसो- मयोः । अश्विनी भरणी स्वातिविशाखाहस्तभेषु च । ज्येष्ठोत्तरत्रयेष्वेवं कुर्य्यान्मन्त्राभिषेचनम् । शुक्लपक्षे च कृष्णे वा दीक्षा सर्वसुखावहा । पूर्णिमा पञ्चमी चैव द्वितीया सप्तमी तथा । त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ता सर्वकामदा । पञ्चाङ्गशुद्धदिवसे सोदये शशितारयोः । गुरुशुक्रोदये शुद्धे लग्ने द्वादशशोधिते । चन्द्रतारानु- कूले च शस्यते सर्वकर्मसु । सूर्य्यग्रहणकालेन समानो नास्ति कश्चन । तत्र यद्यत् कृतं सर्वमनन्तफलदं भवेत् । न मासतिथिवारादिशोधनं सूर्य्यपर्वणि । ददातीष्टं गृहीतं यत्तस्मिन् काले गुरोर्नृषु । सिद्धिर्भवति मन्त्रस्य विनायामेन सेव्यतः” । मनुं मन्त्रम् । अङ्कुरारोपणमा- गमप्रमिद्धम् । शुद्धकालत्वं दर्शयति मधुमासे इत्यादि । पञ्चाङ्गशुद्धदिवसे तिथिवारनक्षत्रकरणयोगशुद्धदिवसे । तथाच महाकपिलपञ्चरात्रम् “एवं नक्षत्रतिथ्यादौ करणे योगवासरे । मन्त्रोपदेशा गुरुणा साधकस्य शुभा- वहःँ । सोदये शशितारयोरिति जन्मचन्द्राद्यतारयोरानु- कूल्यसहिते गुरुशुक्रोदये गुरुशुक्रानस्तमये । एतत्तु समयशुद्ध्यन्तरोपलक्षणम् । (अकालशब्दीक्ते “गुरीर्भृ- गोरस्तवाल्ये” इत्यादिके वचने “परीक्षारामकूपांश्च पुर- श्चरणदीक्षणे” इत्यादिना अशुद्धकाले तस्यावर्ज्यत्व- मुक्तम्) । द्वादशशोधिते द्वादशांशशोधिते । ज्ञानमा- लायाम् “रविसंक्रमणे चैव सूय्यस्य ग्रहणे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीक्षा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें