🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपदेश
upadeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपदेश्य, उपदिष्ट, उपदेशी, औपदेशिक]
१. शिक्षा । सीख । नसीहत । हित की बात का कथन ।
२. दीक्षा । गुरुमंत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-देश m. pointing out to, reference to, Pāṇ. i, 4, 70; Kap.; Bādar.; Jaim. &c.
specification, instruction, teaching, information, advice, prescription, TUp.; MBh.; Mn.; Suśr.; Śak.; Hit. &c.
plea, pretext (= अप-देश), Mn. ix, 268; Ragh.; Kathās.
initiation, communication of the initiatory Mantra or formula, KātyŚr.
(in Gr.) original enunciation (i.e. the original form [often having an Anubandha] in which a root, base, affix, augment, or any word or part of a word is enunciated in grammatical treatises), Pāṇ., Kāś.; Siddh. &c.
N. of a class of writings (Buddh.)
a name, title, MW.
उप-देश &c. See उप-√ दिश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपदेशः 1 Instruction, teaching, advice, prescription; सुशिक्षितोपि सर्व उपदेशेन निपुणो भवति M. 1 (see the act inter alia); स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः Ku. 1. 30; अचिरप्रवृत्तोपदेशं नाट्यं M. 1, 2. 10; Ś. 2. 3; Ms. 8. 272; Amaru. 26; R. 12. 57; K. 26; M. 6; परोपदेशे पांडित्यं H. 1. 103. --2 Pointing out or referring to: शब्दानामितरेतरोपदेशः Nir. --3 Specification, mentioning, naming. --4 A plea, pretext. --5 Initiation, communication of an initiatory Mantra or formula; चंद्रसूर्यग्रहे तीर्थे सिद्धक्षेत्रे शिवालये । मंत्रमात्रप्रकथनमुपदेशः स उच्यते ॥. --6 (In gram.) A form in a rule, an indicatory form; any word or part of a word, such as an affix, augment &c. with its anubandhas which show what [] particular grammatical rules are to be applied. --Comp. --अर्थवाक्यं, --वचनं a parable, moral fable. --सहस्री N. of a philosophical work by Śaṅkarācārya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपदेशः, पुं, (उप + दिश् + घञ् ।) मन्त्रकथनम् । तत्पर्य्यायः । दीक्षा २ । यथा । “चन्द्रसूर्य्यग्रहे तीर्थे सिद्धक्षेत्रे शिवालये । मन्त्रमात्रप्रकथनमुपदेशः स उच्यते” ॥ इति रामार्च्चनचन्द्रिका ॥ कलावत्यादिदीक्षाया- मसामर्थ्ये संक्षेपो यथा । “तत्राप्यशक्तः कश्चिच्चेदब्जमभ्यर्च्च्य साक्षतम् । तदम्बुनाभिषिच्याष्टवारं मूलेन केकरम् ॥ निधायाष्टौ जपेत् कण उपदेशे त्वयं विधिः” ॥ इति विश्वसारतन्त्रम् ॥ हितकथनम् । (यथा, हितोपदेशे विग्रहे उक्तम् । “उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये” ॥) शिक्षणम् ॥ (यथा, मनुः ८ । २७२ । “धर्म्मोपदेशं दर्पण विप्राणामस्य कुर्व्वतः” । “एवमित्युपदेशः । यथा । तथा न जागृयात् रात्रौ दिवास्वप्नञ्च वर्जयेदनेन कारणेनेत्युपदे शः ॥ अथोपदिश्यते मधुरेण श्लेष्माभिवर्द्धत इति” । इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ६५ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपदेश" आता है (23)
दस शिक्षा । नसीहत । उपदेशप्रशिष्टि अनुशासन । शिक्षा । उपदेशशिक्षापद उपदेशकहा पु † संज्ञा पुं॰ कथन । कहना । बात । आज्ञा । उपदेशपंद शिक्षा । सीख । उपदेशसिख सीख । शिक्षा । उपदेशतलकीन शिक्षा । उपदेशनसीहत उपदेश । शिक्षा । सीखसिखावन सीख । शिक्षा । उपदेशप्रोपैगैंडा व्याख्यान, उपदेश, विज्ञापन, पुस्तिका, समाचारपत्र आदि के द्बारा किसी मत…आदेश आज्ञादिष्ट भाग्यदिष्टि भाग्यअनुशासन आदेश । आज्ञा । हुक्मप्रदेशन वह जो कुछ किसी बडे़ या राजा को उपहार के रूप में दिया जाय । भेंट । नजरपट्टी लकड़ी की वह लंबोतरी, चौरस और चिपटी पटरी जिसपर प्राचीन काल में विद्यार्…दाता वह जो दान दे । दानशीलउपदेशना सिद्धांत या नियमकोकुआ समष्ठिल नाम का पौधा । पर्या॰— मद्याग्र । अभ्रगेधक । कोकाम्र । कंटकफल ।…गठिया वह बोरा या दोहरा थैला जिसमें व्यापारी अन्न आदि भरकर घोड़े या बैल की पी…शब्दी पु संज्ञा स्त्री॰बाइबिल ईसाइयों की धर्मपुस्तक । इंजील । विशेष—यह दो भागों में विभक्त है । एक प…सिखापन पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें