🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:11:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आदेश
ādeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आदिष्ट, आदिश्यमान, आदेशक]
१. आज्ञा ।
२. उपदेश ।
३. विवरण (को॰) ।
४. प्रणाम । नमस्कार । उ॰— शंख बडो बढ सिद्धि बखाना । किय आदेश सिद्धि बड़ माना ।— जायसी (शब्द॰) ।
५. ज्योतिष शास्त्र में ग्रहों का फल ।
६. भविष्यकथन (को॰) ।
७. व्याकरण में एक अक्षर के स्थान पर दूसरे अक्षर का आना । अक्षरपरिवरितन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-देश m. advice, instruction, ŚBr. x, 4, 5, 1 &c.; KātyŚr.; ChUp.; TUp.; RPrāt. &c.
account information, declaration, Mn. ix, 258; Yājñ.
foretelling, soothsaying, Ratnāv.; Mṛcch.
a precept
rule, command, order, R.; Hit.; Pañcat.; Ragh. &c.
a substitute, substituted form or letter, Pāṇ. i, 1, 49; 52, &c.; APrāt. i, 63; Ragh. xii, 58
result or consequence of stellar conjunction, VarBṛ.
a guest (= प्राघूर्णिक), Śīl.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (137,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आदेशः 1 An order, command; भ्रातुरादेशमादाय Rām.; आदेशं देशकालज्ञः प्रतिजग्राह R. 1. 92; राजद्विष्टादेशकृतः Y. 2. 304 doing acts forbidden by the king. --2 Advice, instruction, precept, rule; आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः Ch. Up. --3 Account, information, relation, pointing out, indication. --4 A prediction, prophecy; विप्रश्निकादेशवचनानि K. 64; see सिद्धादेश also. --5 (Gram.) A substitute; धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत् R. 12. 58. --6 (In astrology) Event, result, consequence of the conjunction of stars. --Comp. --कारिन् a. obedient.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0238-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदेश पु० आ + दिश--भावे घञ् । १ उपदेशे २ आज्ञायाम् “अथात [] आदेशोनेति नेतीति” वृ० उ० “उत तमादेशमप्राक्षः” “उत स क आदेशः” । “आदित्योब्रह्मेत्यादेश” इति च छा० उ० “आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः” रघुः व्याकरण- प्रसिद्धे कस्यचित् वर्ण्णादितः ३ कस्यचिद्वर्ण्णस्योत्पत्तौ च । आ- दिश्यते कर्म्मणि घञ् । ४ आदिष्टे ५ कथिते ६ उपदिष्टे क- स्यचित् स्थाने जाते कस्मिंश्चिद्वर्णे च “धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं सन्न्यवेशयत्” रघुः “आदेशप्रत्यत्ययोः” पा० “आग- मादेशयोर्मध्ये बलीयानागमोविधिः” व्या० कारि० “स्थानि- वदादेशोऽनल्विधौ” पा० “लोपोऽप्यादेशौच्यते” व्या० का० “ज्योतिर्विदुयुक्ते ८ शुभाशुभफले च “नादेशास्तस्य निष्- फलाः” वृहत्सं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदेशः, पुं, (आङ् + दिश् + भावे घञ् ।) आज्ञा । इति हेमचन्द्रः ॥ ज्योतिःशास्त्रफलं । इति सि- द्धान्तशिरोमणिः ॥ वर्णस्य वर्णान्तरोत्पत्तिः । प्र- कृतिप्रत्ययोपधातिकार्य्यं । इति व्याकरणं ॥ (अनु- मतिः, शासनं, उपदेशः, शास्त्राचार्य्योपदेश- गम्यो वार्त्तासञ्चारः, कार्य्यभेदः, यथा मुग्धबोधे “स्थानिवदादेशः” । यथा, मनुः, ९ । २५८ । “मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चैक्षणिकैः सह” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-174-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आदेश" आता है (24)
सौव अनुशासन । आदेशशासन आज्ञा । आदेश । हुक्मआज्ञा बड़ों का छोटों को किसी काम के लिये कहना । आदेश । हुक्म । जैसे,—राजा ने…अनुशासन आदेश । आज्ञा । हुक्मसमादेश आज्ञा । आदेश । हुकुम । यौ॰—समादेश याचिका=(राजाज्ञा प्राप्त करने के लिय…ईमा इशारा । संकेत । आदेश । हुक्ममैनडेट आदेश । हुक्म । जैसे,—कांग्रेस से ऐसा करने का मैनडेट मिला हैआर्ज्ञप्त आज्ञा । आदेशनि अव्य एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—हव किसी देवता के निमित्त अग्नि में दी हुई आहुति । बलिअम्र आम्रवयुन ज्ञान । बुद्धि । बौद्धिक चेतनाअववाद निंदा । बुराईप्रेरण किसी को किसी काम में लगाना । कार्य में प्रवृत्त करनासम्मति सलाह । रायअभ्यनुज्ञा स्वीकृति । अनुमति । संमतिप्रदर्श रूप । आकार आकृतिप्रेरणा किसी को किसी कार्य में लगाने की क्रिया । कार्य में प्रवृत्त या नियुक्त…प्रशिष्टि अनुशासन । शिक्षा । उपदेशसंशासन अच्छा शासन । उत्तम राज्यप्रबंधहुक्म बड़े का वचन जिसका पालन कर्तव्य हो । कुछ करने के लिये अधिकार के साथ कहन…पाबंदी पाबंद होने का भाव । बद्धता । अधीनताशास्त्रि शासनसन्नियोग अच्छा योग । संयोग । संबंध
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें