🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:01:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आदेश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आदेश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आदेश

अर्थ: हुक्म, आज्ञा

व्युत्पत्ति: आ+दिश्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आदेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आदेश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदेशःआदेशौआदेशाः
द्वितीयाआदेशम्आदेशौआदेशान्
तृतीयाआदेशेनआदेशाभ्याम्आदेशैः
चतुर्थीआदेशायआदेशाभ्याम्आदेशेभ्यः
पञ्चमीआदेशात् / आदेशाद्आदेशाभ्याम्आदेशेभ्यः
षष्ठीआदेशस्यआदेशयोःआदेशानाम्
सप्तमीआदेशेआदेशयोःआदेशेषु
सम्बोधनहे आदेशहे आदेशौहे आदेशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आदेश
आदेश
ādeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आदिष्ट, आदिश्यमान, आदेशक]
१. आज्ञा ।
२. उपदेश ।
३. विवरण (को॰) ।
४. प्रणाम । नमस्कार । उ॰— शंख बडो बढ सिद्धि बखाना । किय आदेश सिद्धि बड़ माना ।— जायसी (शब्द॰) ।
५. ज्योतिष शास्त्र में ग्रहों का फल ।
६. भविष्यकथन (को॰) ।
७. व्याकरण में एक अक्षर के स्थान पर दूसरे अक्षर का आना । अक्षरपरिवरितन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-देश m. advice, instruction, ŚBr. x, 4, 5, 1 &c.; KātyŚr.; ChUp.; TUp.; RPrāt. &c.
account information, declaration, Mn. ix, 258; Yājñ.
foretelling, soothsaying, Ratnāv.; Mṛcch.
a precept
rule, command, order, R.; Hit.; Pañcat.; Ragh. &c.
a substitute, substituted form or letter, Pāṇ. i, 1, 49; 52, &c.; APrāt. i, 63; Ragh. xii, 58
result or consequence of stellar conjunction, VarBṛ.
a guest (= प्राघूर्णिक), Śīl.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (137,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आदेशः 1 An order, command; भ्रातुरादेशमादाय Rām.; आदेशं देशकालज्ञः प्रतिजग्राह R. 1. 92; राजद्विष्टादेशकृतः Y. 2. 304 doing acts forbidden by the king. --2 Advice, instruction, precept, rule; आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः Ch. Up. --3 Account, information, relation, pointing out, indication. --4 A prediction, prophecy; विप्रश्निकादेशवचनानि K. 64; see सिद्धादेश also. --5 (Gram.) A substitute; धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत् R. 12. 58. --6 (In astrology) Event, result, consequence of the conjunction of stars. --Comp. --कारिन् a. obedient.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0238-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदेश पु० आ + दिश--भावे घञ् । १ उपदेशे २ आज्ञायाम् “अथात [] आदेशोनेति नेतीति” वृ० उ० “उत तमादेशमप्राक्षः” “उत स क आदेशः” । “आदित्योब्रह्मेत्यादेश” इति च छा० उ० “आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः” रघुः व्याकरण- प्रसिद्धे कस्यचित् वर्ण्णादितः ३ कस्यचिद्वर्ण्णस्योत्पत्तौ च । आ- दिश्यते कर्म्मणि घञ् । ४ आदिष्टे ५ कथिते ६ उपदिष्टे क- स्यचित् स्थाने जाते कस्मिंश्चिद्वर्णे च “धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं सन्न्यवेशयत्” रघुः “आदेशप्रत्यत्ययोः” पा० “आग- मादेशयोर्मध्ये बलीयानागमोविधिः” व्या० कारि० “स्थानि- वदादेशोऽनल्विधौ” पा० “लोपोऽप्यादेशौच्यते” व्या० का० “ज्योतिर्विदुयुक्ते ८ शुभाशुभफले च “नादेशास्तस्य निष्- फलाः” वृहत्सं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदेशः, पुं, (आङ् + दिश् + भावे घञ् ।) आज्ञा । इति हेमचन्द्रः ॥ ज्योतिःशास्त्रफलं । इति सि- द्धान्तशिरोमणिः ॥ वर्णस्य वर्णान्तरोत्पत्तिः । प्र- कृतिप्रत्ययोपधातिकार्य्यं । इति व्याकरणं ॥ (अनु- मतिः, शासनं, उपदेशः, शास्त्राचार्य्योपदेश- गम्यो वार्त्तासञ्चारः, कार्य्यभेदः, यथा मुग्धबोधे “स्थानिवदादेशः” । यथा, मनुः, ९ । २५८ । “मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चैक्षणिकैः सह” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-174-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आदेश" आता है (24)
सौव अनुशासन । आदेशशासन आज्ञा । आदेश । हुक्मआज्ञा बड़ों का छोटों को किसी काम के लिये कहना । आदेश । हुक्म । जैसे,—राजा ने…अनुशासन आदेश । आज्ञा । हुक्मसमादेश आज्ञा । आदेश । हुकुम । यौ॰—समादेश याचिका=(राजाज्ञा प्राप्त करने के लिय…ईमा इशारा । संकेत । आदेश । हुक्ममैनडेट आदेश । हुक्म । जैसे,—कांग्रेस से ऐसा करने का मैनडेट मिला हैआर्ज्ञप्त आज्ञा । आदेशनि अव्य एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—हव किसी देवता के निमित्त अग्नि में दी हुई आहुति । बलिअम्र आम्रवयुन ज्ञान । बुद्धि । बौद्धिक चेतनाअववाद निंदा । बुराईप्रेरण किसी को किसी काम में लगाना । कार्य में प्रवृत्त करनासम्मति सलाह । रायअभ्यनुज्ञा स्वीकृति । अनुमति । संमतिप्रदर्श रूप । आकार आकृतिप्रेरणा किसी को किसी कार्य में लगाने की क्रिया । कार्य में प्रवृत्त या नियुक्त…प्रशिष्टि अनुशासन । शिक्षा । उपदेशसंशासन अच्छा शासन । उत्तम राज्यप्रबंधहुक्म बड़े का वचन जिसका पालन कर्तव्य हो । कुछ करने के लिये अधिकार के साथ कहन…पाबंदी पाबंद होने का भाव । बद्धता । अधीनताशास्त्रि शासनसन्नियोग अच्छा योग । संयोग । संबंध

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आदेशआदेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आदेश 📚 ➤ हुक्म, आज्ञा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आदेश 📚आज्ञा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आदेश: आ+दिश्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें