🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:30:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आज्ञा
ājñā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शास्त्र (3.3.188) ग्रन्थ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आज्ञा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बड़ों का छोटों को किसी काम के लिये कहना । आदेश । हुक्म । जैसे,—राजा ने चोर को पकड़ने की आज्ञा दी ।
२. छोटों को उनकी प्रार्थना के अनुसार बड़े का उन्हें कोई काम करने के लिये कहना । स्वीकृति । अनुमति । जैसे,—बहुत कहने सुनने पर हाकिम न लोगों को जुआ खेलने की आज्ञा दीं । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—मानना ।—लेना ।— होना । यौ॰—आज्ञाकारी । आज्ञावर्ती । आज्ञापक । आज्ञापालन । आज्ञाभंग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ ज्ञा -जानाति (Impv. 2. pl. -जानीत; perf. -जज्ञौ; p. जानत्) to mind, perceive, notice, understand, RV. i, 94, 8; 156, 3; ŚBr.; TāṇḍyaBr.; (cf. अन्-आजानत्) : Caus. -ज्ञापयति, ˚ते (Inf. -ज्ञप्तुम्, R. iv, 40, 8) to order, command, direct, MBh. &c.; to assure, R. vi, 103, 10.
2. आ-ज्ञा f. order, command, Mn. x, 56; MBh. &c.
authority, unlimited power, Bālar.
N. of the tenth lunar mansion, VarBṛ.
permission (neg. अनाज्ञया instr. ind. without permission of (gen.), Mn. ix, 199)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (133,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आज्ञा {c9c} P. To know, under stand, learn, obtain information, ascertain, notice, perceive. --Caus. (ज्ञापयति) 1 To order, command, direct. --2 To assure.
आज्ञा [आ-ज्ञा-अङ्] 1 An order, command; तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञां Ku. 3. 22. --2 Permission, allowance. --Comp. --अनुग, --अनुगामिन्, --अनुयायिन्, --अनुवर्तिन्, --अनुसारिन्, --संपादक, --वह a. obedient, submissive. --कर, --कारिन् a. obeying or executing orders, obedient. --(रः) a servent; ˚करत्वमधिगम्य V. 3. 19 being the obedient servant; कार्याणां गतयो विधेरपि नयंत्याज्ञाकरत्वं चिरात् Mu. 7. 16 subjection. --करणं, --पालनं obedience, execution of commands. --चक्रं a mystical circle or diagram; one of the six described in Tantras. --पत्रं an edict, written order. --प्रतिघातः, --भंगः {1} disobedience, insubordination, नाज्ञाभंगं सहंते नृवर नृपतयस्त्वादृशाः सार्वभौमाः Mu. 3. 22. {2} rebellion, disloyalty. --विधेय a. obedient to commands.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0231-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज्ञा स्त्री आ + ज्ञा--अङ् । १ आदेशे आदेशश्च निकृष्टस्य भृत्यादेः कृत्यादौ प्रवृत्त्यर्थव्यापारभेदः । “आज्ञया नरपतेर्द्विजन्मनां दारकर्ममृतसूतके तथा । बन्धमोक्षमख- दीक्षणेष्वपि क्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु” ज्योति० । “तथेति शेषामिव भर्त्तुराज्ञाम्” कुमा० । “पश्चात् वनाय तच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहीत्” रघुः । “अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा” शकु० । “दूरापावर्ज्जितच्छत्रैस्तस्याज्ञां शासनार्पिताम्” रघुः “शिरोभिराज्ञामपरे महीभुजः” । [] माघः । २ ज्योतिषोक्तें लग्नावधिदशमभावे तन्त्रीक्ते भ्रूमध्यस्थे सुषुम्णानाड्यन्तर्गते ४ आज्ञाचक्रे च विवरणमा- ज्ञाचक्रशब्दे । “आज्ञासंक्रमणं तत्र गुरोराज्ञेति कीर्त्ति- तेति” तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0642-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज्ञा, स्त्री, (आङ् + ज्ञा + अङ् + टाप् ।) आ- देशः । तत्पर्य्यायः । अववादः २ निर्देशः ३ नि- देशः ४ शासनं ५ शिष्टिः ६ । इत्यमरः ॥ (“तथेति शेषामिव भर्तराज्ञां” । इति कुमारे । ३ । २२ । “पश्चात् वनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहोत्” इति रघौ । १२ । ७ ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आज्ञा" आता है (37)
आदेश आज्ञाशासन आज्ञा । आदेश । हुक्मअनुमति आज्ञा । अनुज्ञा । हुक्मशिष्टि आज्ञा । अनुशासन । हुकूमतअनुज्ञा आज्ञा । हुकम । अनुमति । इजाजतअनुशासन आदेश । आज्ञा । हुक्मसमादेश आज्ञा । आदेश । हुकुम । यौ॰—समादेश याचिका=(राजाज्ञा प्राप्त करने के लिय…प्रशिस् आज्ञा । अनुशासनकहा पु † संज्ञा पुं॰ कथन । कहना । बात । आज्ञा । उपदेशडिकी आज्ञा । हुक्म । फरमानइजाजत आज्ञा । हुक्मफर्मा आज्ञा । फरमानरुखसत आज्ञा । परवानगी । (क्व॰)इर्शाद आज्ञा । हुक्मफरमाइश आज्ञा, विशेषतः वह आज्ञा जो कोई चीज लाने या बनाने आदि के लिये दी जाय । …हुकम्म पु संज्ञा पुं॰ आदेश । आज्ञा । हुक्मपरवानगी इजाजत । आज्ञा । अनुमतिआर्ज्ञप्त आज्ञा । आदेशवयुन ज्ञान । बुद्धि । बौद्धिक चेतनानिदेश शासननियोग नियोजित करने का कार्य । किसी काम में लगाना । तैनाती । मुकर्रंरीसंदेश समाचार । हाल । खबर । संवादनिर्देश किसी पदार्थ को बतलाना या दिखाना । संकेत करनाप्रत्यादेश खंडनप्रचोदन प्रेरणा । उत्तेजनाप्रशिष्टि अनुशासन । शिक्षा । उपदेशरजी मरजी । इच्छाअदेस पु संज्ञा पुं॰इलाम पु संज्ञा पुं॰मरजी इच्छा । कामना । चाहरजाइ पु संज्ञा स्त्री॰रजाय पु † संज्ञा स्त्री॰आर्डर (सं॰ आँर्डर]पाबंद बँधा हुआ । बद्ध । अस्वाधीन । कैदहुक्म बड़े का वचन जिसका पालन कर्तव्य हो । कुछ करने के लिये अधिकार के साथ कहन…फहमाइस शिक्षा । सीखसन्नियोग अच्छा योग । संयोग । संबंध
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें