🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:40:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नियोग
niyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियोग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नियोजित करने का कार्य । किसी काम में लगाना । तैनाती । मुकर्रंरी ।
२. प्रेरणा ।
३. अवधारण ।
४. मनु के अनुसार प्राचीन आर्यों की एक प्रथा जिसके अनुसार यदि किसी स्त्री का पति न हो तो या उसे अपने पति से संतान न होती हो ती वह अपने देवर या पति के और किसी गोत्रज से संतान उत्पन्न करा लेती थी । पर कलि में यह रिति वर्जित है ।
५. आज्ञा ।
६. निश्चय ।
७. वह आपत्ति जिसमें यह निश्चय हो कि इसी एक उपाय से यह आपत्ति दूर होगी, दूसरे से नहीं । (कौटि॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚योग m. tying or fastening to (cf. -पाश below)
employment, use, application, Lāṭy.; Mṛcch.
injunction, order, command (˚गात् ind., or ˚गेन ind. by order of, ifc.), commission, charge, appointed task or duty, business (esp. the appointing a brother or any near kinsman to raise up issue to a deceased husband by marrying his widow), Mn. (esp. ix, 59 &c.); MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
necessity (˚गेन ind. necessarily, certainly, surely, Ragh.), obligation, fate, destiny, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियोगः 1 Employment, use, application. --2 An injunction, order, command, direction, commission, charge, appointed task or duty, any business committed to one's care; यः सावज्ञो माधवश्रीनियोगे M. 5. 8; मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे R. 5. 11; अथवा नियोगः खल्वीदृशो मंदभाग्यस्य U. 1; आज्ञापयतु को नियोगोनुष्ठीयतामिति Ś. 1; त्वमपि स्वनियोगमशून्यं कुरु ‘go about your own business’, ‘do your appointed duty’, (frequently occurring in plays, and used as a courteous way of asking servants to withdraw). --3 Fastening or attaching to. --4 Necessity, obligation; तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्रमुखः R. 17. 49. --5 Effort, exertion. --6 Certainty, ascertainment. --7 A practice prevalent in ancient times which permitted a childless widow to have intercourse with the brother or any near kinsman of her deceased husband to raise up issue to him, the son so born being called क्षेत्रज; cf. Ms. 9. 59: --देवराद्वा सपिंडाद्वा स्त्रिया सम्यङ् नियुक्तया । प्रजेप्सिताधिगंतव्या संतानस्य परिक्षये ॥; see 60, 65 also. (Vyāsa begot पांडु and धृतराष्ट्र on the widows of विचित्रवीर्य in this way).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0626-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियोग पु० नि + युज--घञ् कुत्वम् । १ प्रेरणे इष्टसाधनत्वादि बोधनेन २ प्रवर्त्तने नियोज्यशब्दे दृश्यम् । ३ आज्ञायाम् ४ अवकॢप्तौ अवधारणे तच्चावधारणम् अन्ययोगव्यव- च्छेदार्थकम् । “एवानियोगे” सुग्ध० । अनियोगे अन- वकॢप्तावित्यर्थः “तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः” रघुः । पुत्रोत्पादनाय विधवायाः ५ नियोजने च । नियोगप्रकारश्च क्षेत्रजशब्दे २४०६ पृ० दृश्यः । “उक्तो नियोगो मनुना निषिद्धः स्वयमेव हि” वृहस्पतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियोगः, पुं, (नि + युज् + घञ् ।) अवधारणम् । इति दुर्गादासः ॥ (निश्चयः । यथा, रघुः । १७ । ४९ । “तत् सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥”) आज्ञा । इति हेमचन्द्रः । २ । १९० ॥ (यथा, रामायणे । २ । २१ । ४९ । “त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया । पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष घर्म्मः सनातनः ॥” अपुत्त्रभ्रातृपत्नीपुत्त्रार्थं नियोजनम् । यथा, मनुः । ९ । ६२ । “विधवायां नियोगार्थे निर्व्वृत्ते तु यथाविधि । गुरुवच्च स्नुषावच्च वर्त्तेयातां परस्परम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-887-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियोग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें