🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:52:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्देश
nirdeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्देश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ को बतलाना या दिखाना । संकेत करना ।
२. ठहराना या निश्चित करना ।
३. आज्ञा । हुकुम ।
४. कथन ।
५. उल्लेख । जिक्र ।
६. वर्णन ।
७. नाम । संज्ञा ।
८. उपांत । सामीप्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚देश m. pointing out, indicating, directing, order, command, instruction (often ifc.), Mn.; Kāv.; Pur.
description, specification, special mention, details or particulars, GṛŚrS.; R.; Suśr. &c.
vicinity, proximity, L.
certainty, ascertainment, W.
a partic. number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (555,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्देशः 1 Pointing out, showing, indicating. --2 Order, command, direction; R. 12. 17. --3 Advice, instruction. --4 Telling, saying, declaring. --5 Specifying, particularization, specification, specific mention; अयूक्तोयं निर्देशः Mbh.; Bg. 17. 23. [] --6 Ascertainment. --7 Vicinity, proximity. --8 Description, designation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0633-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्देश पु० निर् + दिश--भावे घञ् । १ शासने आज्ञायां २ कथने ३ उपदेशे च । निर्दिश्यतेऽभिधीयतेऽनेन करणे घञ् । ४ प्रतिपादकशब्दभेदे नाम्नि “ओँ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः” गीता । ५ वेतने च “कालमेव प्रतीक्षेत निर्द्देशं भृतको यथा” इति पुराणम् । निर्गत्रो देशात् निरा० त० । २ देशान्निर्गते त्रि० ६ उपान्ते च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4096,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्द्देशः, पुं, (निर् + दिश + भावे घञ् ।) आज्ञा । इत्यमरः । २ । ८ । १५ ॥ (यथा, भागवते । ६ । १ । ३८ ॥ “यूयं वै धर्म्मराजस्य यदि निर्द्देशकारिणः । ब्रूत धर्म्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्म्मस्य लक्षणम् ॥”) कथनम् । (यथा, गीतायाम् । १७ । २३ । “ओँ तत्सदिति निर्द्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ॥”) उपान्तः । इति मेदिनी । शे, २३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-894-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्देश" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬