🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शासन
śāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शासन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आज्ञा । आदेश । हुक्म ।
२. किसी को अपने अधिकार या वश में रखना ।
३. लिखित प्रतिज्ञा । पट्टा । ठीका ।
४. राजा की दान की हुई भूमि । मुआफी ।
५. वह परवाना या परमान जिसके द्वारा किसा व्यक्ति को कोई अधिकार दिया जाय ।
६. शास्त्र ।
७. इंद्रिय़निग्रह ।
८. किसी के कार्यों आदि का नियंत्रण ।
९. किसी नगर, प्रांत या देश आदि की राजकीय व्यवस्था करने का काम । हुकूमत ।
१०. दंड । सजा ।
११. शिक्षण । अध्यापन (को॰) । यौ॰—शासनकर्ता । शासनतंत्र । शासनदूषक = राजाज्ञा का उल्लंघन करनेवाला । शासनप्रणाली । शानव्यवस्था ।
शासन १ वि॰
१. शीक्षा देनेवाला । शिक्षक । बोधक ।
२. दंड देनेवाला । मारक [को॰] । विशेष—यौगिक शब्दों के अंत में प्रयुक्त होने से इस शब्द के उक्त अर्थ होते हैं । जैसे, पाकशासन, स्मरशासन, शिष्यशासन आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शासन mf(ई)n. punishing, a punisher, chastiser (see पाक-, पुर-, रुक्मि-, स्मर-श्˚)
teaching, instructing, an instructor, BhP.
शासन (अम्), n. (ifc. f(आ). ) punishment, chastisement, correction (शासनं-√ कृ, to inflict punishment), Baudh.; Mn.; MBh. &c.
government, dominion, rule over (comp.), MBh.; Kāv. &c.
an order, command, edict, enactment, decree, direction (शासनं-√ कृ [काङ्क्ष्, Baudh.] or शासने-√ वृत् or स्था, ‘to obey orders’; शासनात् with gen., ‘by command of’; f(शासना). Sch. on Śiś. xiv, 36), RV. &c. &c.
a royal edict, grant, charter (usually a grant of land or of partic. privileges, and often inscribed on stone or copper), Yājñ.; Kāv.; Rājat. &c.
a writing, deed, written contract or agreement, W.
any written book or work of authority, scripture (= शास्त्र), ib.
teaching, instruction, discipline, doctrine (also = ‘faith’, ‘religion’), MBh.; Kām.; Kathās.
a message (see comp.)
self-control, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शासनं [शास्-ल्युट्] 1 Instruction, teaching, discipline. --2 Rule, sway, government; अनन्यशासनामुर्वी R. 1. 30; so अप्रतिशासन. --3 An order, a [] command, direction; तरुभिरपि देवस्य शासनं प्रप्ताणीकृतं Ś. 6; R. 3. 69, 14. 83, 18. 28. --4 An edict, enactment, a decree. --5 A precept, rule. --6 A royal grant (of land &c.), charter; अहं त्वां शासनशतेन योज यिष्यामि Pt. 1; Y. 2. 240, 295. --7 A deed, writing, written agreement. --8 Control of passions. --9 A written book of authority. (At the end of comp. शासन often means ‘punisher, destroyer, killer’; as in स्मरशासनः, पाकशासनः). --Comp. --अतिवृत्तिः f. violation of commands, disobedience. --पत्रं {1} a plate (usually of copper) on which a grant of land &c. is inscribed. {2} a sheet of paper on which an order is written. --हरः a royal messenger. --हारिन् m. an envoy, a messenger; R. 3. 68.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शासन न० शास--ल्युट् । निकृष्टस्य हितसाधनादौ १ प्रवर्त्तने २ राजदत्तभूमौ ३ राजलेख्यभेदे ४ शास्तौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5105,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शासनं, क्ली, (शास + ल्युट् ।) आज्ञा । (यथा, मनौ । ९ । २६२ । “कुर्व्वीत शासनं राजा सम्यक् सारापरा- धतः ॥”) तत्पर्य्यायः । अववादः २ निर्द्देशः ३ निदेशः ४ शिष्टिः ५ । इत्यमरः ॥ शास्तिः ६ । इति भरतः ॥ आदेशः ७ आदेशनम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ शास्त्रम् ९ । इति जटाधरः ॥ राजदत्तभूमिः । लेखा । शास्त्रम् । शास्तिः । इति मेदिनी ॥ (दानलिखितताम्रफलकादिः । यथा, कथासरित्सागरे । १२४ । ६२-६३ । “शासनं लेखयित्वा च तमेवं स समादिशत् । ओँकारपीठमार्गेण भद्र गच्छोत्तरां दिशम् ॥ तत्रामुना शासनेन ग्रामं भुङ्क्ष्व मदर्पितम् । नाम्ना तं खण्डवटकं पृच्छन् गच्छन्नवाप्स्यसि ॥” यथाच मार्कण्डेये । ३६ । ८ । “वाच्यं ते शासनं पट्टे क्षुद्राक्षरनिवेशितम् ॥” स्त्रियां धर्म्मोपदेशकर्त्रो । यथा, ऋग्वेदे । १ । ३१ । ११ । “इळामकृण्वन्मनुषस्य शासनीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शासन" आता है (35)
निदेश शासनराज्य राजा का काम । शासन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—पाना ।—होना । विशेष— शास…धर्मकील राज्यशासन । शासनदंडन दंड देने की क्रिया । शासनराज्यधर राज्यपालन । शासनठाकुरी ठकुराई । स्वामित्व । आधिपत्य । शासनहाकिमी हाकिम का काम । हुकूमत । प्रभुत्व । शासनअमलदारी अधिकार । दखल । शासनगवर्नरी जहाँपर गवर्नर शासन करता हो । प्रेसिड़ेंसी । प्रांतशास्त्रि शासनशासनकर्ता शासन । शास्तामिनिस्ट्री मंत्रिमंडल । शासन । हुकूमतनियमन नियमबद्ब करने का कार्य । कायदा बाँधनास्मृति स्मरण शक्ति के द्वारा संचित होनेवाला ज्ञानराज देश का अधिकार या प्रबंध । प्रजा- पालन की व्यवस्था । हुकूमत । राज्य । श…प्रशासन कर्तव्य की शिक्षा जो शिष्य आदि को दी जायनियंत्रण नियमन । रोकवैशस्त्र शस्त्रहीनताप्राशास्त्र दे॰ 'प्राशास्ता'विनियम निग्रह । रोक । संयम । प्रतिबंधअनुशिष्ट शिक्षितदावरी दे॰ 'दावँरी'तख्त राजा के बैठने का आसन । सिंहा- सनअफसरी अधिकार । प्रधानतापेनशन वह मासिक या वार्षिक वृत्ति जो किसी व्यक्ति अथवा उसके परिवार के लोगों क…ममनाई पु † संज्ञा स्त्री॰मलकूत पवित्र । फरिश्तो से संबंधितहुकूमत अधीनता में रखने की क्रिया या भाव । आज्ञा में रखने का भाव । प्रभुत्व । …नव्वाबी नव्वाब का पदबादशाहत राज्य । राज्यधिकारबादशाही राज्य । राज्याधिकारसुलतानी बादशाही । बादशाहत । राज्यकुलराज्य किसी एक वंश के सरदारों का राज्य । किसी एक कुल के नायकों द्वारा चलनेवाल…ऐडमिनिस्ट्रेशन प्रबंध । व्यवस्था । बन्दोबस्तविशेष—जैनग्रंथों में चौदह वस्तुओं के परिमाण बाँधने को नियम कहा है—जैसे, द्रव्यनियम, विन…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें