🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:24:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राज्य
rājya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
महत् (3.3.86)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राज्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा का काम । शासन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—पाना ।—होना । विशेष— शास्त्रों में राजा, आमात्य, दुर्ग, राष्ट्र, कोप, दंड़ या बल और सुहृत् ये सातों राज्य की प्रकृतियाँ मानी गई हैं ।
२. वह देश जिसमें एक राजा का आधिकार और शासन हो । बादशाहत । जैसे,— नैपाल का राज्य । काबुल का राज्य । विशीष— कहीं कहीं एक लाख गाँवों के समूह को भी राज्य कहा है । पर्या॰—मंडल । जनपद । देश । विषय । राष्ट्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राज्य mfn. kingly, princely, royal, TBr.
राज्य n. (also राज्य or राज्य᳙) royalty, kingship, sovereignty, empire (‘over’ loc. or comp.; ‘of’ gen. or comp.; acc. with √ कृ or Caus. of √ कृ or with उप-√ आस् or वि-√ धा, to exercise government, rule, govern), AV. &c. &c.
kingdom, country, realm (= राष्ट्र), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (875,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राज्यं [राज्ञो भावः कर्म वा, राजन्-यत् नलोपः] 1 Royalty, sovereignty, royal authority; राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः R. 2. 53; 4. 1. --2 A kingdom, country, an empire; R. 1. 58. --3 Rule, reign, government, administration of a kingdom. --Comp. --अंगं a constituent member of the state, a requisite of regal administration; (these are usually said to be seven: --स्वाम्यमात्यसुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलानि च Ak.). --अधिकारः {1} authority over a kingdom. {2} a right to sovereignty. --अपहरणं usurpation. --अभिषेकः inauguration or coronation of a king. --आश्रममुनिः the sage living in the hermitage in the form of the kingdom; R. 1. 58. --करः the tribute paid by a tributary prince. --कर्तृ [] m. {1} an administrator or officer of government. {2} a king. --च्युत a. deposed or dethroned. --तंत्रं the science of government, system of administration, the government or administration of a kingdom; Mu. 1. --द्रव्यं a requisite of sovereignty. --धुरा, --भारः the yoke or burden of government, the responsibility or administration of government. --भंगः subversion of sovereignty. --भोगः the possession of sovereignty. --भ्रंशः deposition from kingdom, loss of sovereignty. --लोभः greed of dominion, desire of territorial aggrandizement. --व्यवहारः administration, government business. --सुखं the sweets of royalty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0910-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राज्य न० राज्ञो भावः कर्म वा राजन् + यत् नलोपः । १ राजकर्मणि २ राजभावे च ३ जनपदे शब्दर० । “लक्षाधिपत्यं राज्यं स्यात् सामाज्यं दशलक्षके । शतलक्षे महेशानि! महासामाज्यमुच्यते” वरदातन्त्रोक्ते ४ लक्षग्रामाधिपत्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4804,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राज्यं, क्ली, (राज्ञो भावः कर्म्म वा । राजन् + “पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ।” ५ । १ । १२८ । इयि यक् ।) राज्ञ इदम् । तत्पर्य्यायः । नीवृत् २ मण्डलम् ३ जनपदः ४ देशः ५ प्रदेशः ६ विषयः ७ राष्ट्रम् ८ उपवर्त्तनम् ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ अमरमते नीवृज्जनपदौ अङ्गवङ्गकलिङ्गपञ्चालमगधकोशलादौ मण्डल- त्वेन ख्याते ग्रामसमूहे । देशविषयोपवर्त्तनानि च जनपदे जनपदसमुदाये । जनपदैकदेशे सजल- निर्जलस्थानमात्रे च । उपाधिभेदेन देशादित्रिकं भिन्नार्थम् । सामान्येन प्रयोगदर्शनात् । नीवृदा- दयः पञ्चैवैकार्थाः । इत्यपरे । एतच्चायुक्तम् । इति भरतः ॥ * ॥ तस्य लक्षणं अङ्गानि च यथा, -- “परस्यैवोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ अमात्रराष्ट्रदुर्गाणि कोषो दण्डश्च पञ्चमः । एताः प्रकृतयस्तद्वद्विजिगीषोरुदाहृताः ॥ एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तमं पृथिवीपतिः । सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच बृहस्पतिः ॥ पौरश्रेणी तदङ्गञ्च ब्रुवते शब्दवेदिनः ॥ स्वाम्यमात्यः सुहृत् कोषो राष्ट्रं दुर्गं बलं तथा । पौरश्रेणी च राज्याङ्गं प्रकृतिश्च भवेत् द्धयम् ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ अपि च । “लक्षाधिपत्यं राज्यं स्यात् साम्राज्यं दशलक्षके । शतलक्षे महेशानि महासाभ्राज्यमुच्यते ॥” इति वरदातन्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-130-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राज्य" आता है (33)
राष्ट्र राज्यराज देश का अधिकार या प्रबंध । प्रजा- पालन की व्यवस्था । हुकूमत । राज्य । श…राजभूय राजत्व । राज्यबलचक्र राज्य । साम्राज्यमंत्रमूल राज्यराष्ट्रक राज्यपतसाई † संज्ञा स्त्री॰ बादशाह का आधिकार । राज्यसलतनत राज्य । बादशाहतरियासत राज्य । अमलदारीपाच्छाई राज्य । हुकुमत । बादशाहतबादशाहत राज्य । राज्यधिकारबादशाही राज्य । राज्याधिकारसुलतानी बादशाही । बादशाहत । राज्यगवर्नमेंट राज्य । शासनपद्धतिअहदेहुकूमत शासनकाल । राज्यउपवर्तन व्यायामशाला । अभ्यास स्थलीजनपद देशवसुमती पृथ्वीस्वाम्य स्वामी होने का भाव । स्वामित्व । प्रभुत्व । प्रभुता । मालिकपनराठ पु संज्ञा पुं॰तख्त राजा के बैठने का आसन । सिंहा- सनअकलीम महाद्विपइकलोम पृथिवी ।भूखंडइलाका संबंध । लगावममनाई पु † संज्ञा स्त्री॰मलकूत पवित्र । फरिश्तो से संबंधितसरकार प्रधान । अधिपति । मालिक । शासक । प्रभुक्राउन राजमुकुट । ताजठकुराई आधिपत्य । प्रभुत्व । सरदारी । प्रधानतारजधानी दे॰ 'राजधानी'नव्वाबी नव्वाब का पदस्वायत्तशासी जिसे अपना शासन स्वयं करने का अधिकार प्राप्त हो । स्वायत्तशासन का अधिका…ऐडमिनिस्ट्रेशन प्रबंध । व्यवस्था । बन्दोबस्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें