🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:47:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राष्ट्र
rāṣṭra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राष्ट्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राज्य ।
२. देश । मुल्क ।
३. प्रजा ।
४. पुराणानुसार पुरुरवा के वंशज काशी के पुत्र का नाम ।
५. वह बाधा जो संपूर्ण देश में उपस्थित हो । ईति ।
६. वह लोकसमुदाय जो एक ही देश में बसता हो या जो एक ही राज्य या शासन में रहता हुआ एकताबद्ध हो । एक या समभाषा भाषी जनसमूह । नेशन । जैसे, भारतीय राष्ट्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राष्ट्र See s.v.
राष्ट्र m. n. (fr. √ राज्; g. अर्धर्चादि; m. only, MBh. xiii, 3050) a kingdom (Mn. vii, 157 one of the 5 Prakṛtis of the state), realm, empire, dominion, district, country, RV. &c. &c.
a people, nation, subjects, Mn.; MBh. &c.
any public calamity (as famine, plague &c.), affliction, L.
राष्ट्र m. N. of a king (son of Kāśi), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (875,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राष्ट्रं [राज्-ष्ट्रन्] 1 A kingdom, realm, empire; राष्ट्रदुर्गबलानि च Ak., Ms. 7. 109, 10. 61. --2 A district, territory, country, region; as in महाराष्ट्र; Ms. 7. 32. --3 The people, nation, subjects; Ms. 9. 254. --ष्ट्रः, --ष्ट्रं Any national or public calamity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राष्ट्र न० राज--ष्ट्रन् । जनपदे “गौडं राष्ट्रमनुत्तमम्” इति प्रबोधचन्द्रोदयः । २ उपद्रवे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4807,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राष्ट्रं, पुं, क्ली, (राजते इति । राज् + “सर्व्व- धातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणा० ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् । व्रश्चेति षः ।) विषयः । (यथा, मनुः । ९ । २५४ । “अशासंस्तस्करान् यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः । तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच्च परिहीयते ॥”) उपद्रवः । इत्यमरः । ३ । ३ । १८३ ॥ विषयो जनपदः । उपद्रवो मरकादिः । इति भरतः ॥ (राष्ट्रपालननियमादिकं महाभारते १२ । ८७ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ पुं, पुरूरवोवंश- जातस्य काशेः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । १७ । ४ । “काश्यस्य काशिस्तत्पुत्त्रो राष्ट्रो दीर्घतमः पिता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-158-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राष्ट्र" आता है (9)
प्रकृतिमंडल राज्य के स्वामी, आमात्य, सुहृद, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और बल इन सातों अंग…देश विस्तार । जिसके भीतर सब कुछ है । दिक् । स्थान । विशेष—न्याय या वैशेपिक…राज्य राजा का काम । शासन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—पाना ।—होना । विशेष— शास…राज्यांग राज्य के साधक अंग जिन्हें प्रकृति भी कहते हैं । शास्त्रों में प्रधान प…क्षत्र बलपंचविध पँचगुनानेशन लोकसमुदाय जो एक ही देश में बसता हो या जो एक ही राज्य या शासन में रहता …अष्टप्रकृति शुक्रनीति के अनुसार राज्य के ये आठ प्रधान कर्माचारी-सुमंत्र, पंड़ित, म…कांस्टिट्यूशन किसी देश या राज्य के शासन या सरकार का विधिविहित या व्यवस्थित रूप । संघ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें