🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:24:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमात्य
amātya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सलाह देने वाला) मन्त्री (2.8.4) मन्त्री · धीसचिव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमात्य m. (4) (fr. 1. अमा cf. Pāṇ. iv, 2, 104, Sch.) inmate of the same house, belonging to the same house or family, RV. vii, 15, 3; VS.; ĀśvGṛ.; KātyŚr.
‘a companion (of a king)’, minister, MBh.; Mn. &c.
अमात्य See 1. अमा
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमात्यः (अमा सह वसति, अमा-त्यप्, P. IV. 2. 104 Vārt.) 1 One living with or near another, an inmate of the same house or family (Ved.). --2 A companion or follower of a king, minister; अमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः R. 3. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमात्य पु० अमा सह वसति त्यक् । मन्त्रिणि । तस्य दण्ड- नीतौ राजसहचरत्वात्तथात्वम् । “पुरोहितामात्यमुखाश्च योधाः” भट्टिः । “अमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः” रघुः । “अमात्ये दण्ड आयत्त” इति मनुः “अमात्यव्यञ्जना राज्ञां दूष्यास्ते शत्रुसंहिताः” माघः । अमात्यलक्षणमुक्तं हेमा० विष्णुध० पु० । “सर्व्वलक्षणलक्षण्यो मन्त्री राज्ञस्तथा भवेत् । ब्राह्मणो वेदतत्त्वज्ञोविनोतः प्रिय- दर्शनः । छललक्ष्ये महात्मा च स्वामिभक्तः प्रियवदः । वृहस्पत्युशनःप्रोक्तां नीतिं जानाति सर्व्वतः । राग- द्वेषेण यः कार्यं न च हन्ति महीक्षितः । लोकाप- वादाद्राजार्थे भयं यस्य न विद्यते । क्लेशक्षमस्तु धर्म्मात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । गूढमन्त्रश्चाऽश्वदक्षः प्राज्ञो भक्तजनप्रियः । इङ्गिताकारतत्त्वज्ञ ऊहापोहविशा- रदः । शूरश्व ज्ञातविद्यश्चन मानी न च मत्सरी । चारप्रचारकुशलः प्रणिघिप्राण आत्मवान् । षाड्गुण्य- विधितत्त्वज्ञ उपायकुशलस्तया । वेत्ता विधाता कार्य्याणां नैव कार्य्यातिपातनः । समयज्ञश्च कालज्ञो भृत्यानाञ्च गुण- प्रियः । कृतानामकृतानां च कर्मणामन्ववेक्षिता । यथा पुरुषमर्हाणां पुरुषाणां नियोजकः! कर्त्ता परोक्षे कार्य्याणि सांपराये भृगूत्तम । तत्त्वातत्त्ववेदिता च कर्मणो गुरुलाघ- वम् । शत्रुमित्रविभागज्ञो विग्नहे चैव तत्त्ववित् स राज्ञः सर्व्वकार्य्याणि कुर्याद्भृगुकुलोद्वह! विदितानि तथा कुर्यान्न ज्ञातानि महीक्षिता अज्ञातानि नरेन्द्रस्य कृत्वा कार्य्याणि भार्गव! अचिरेणापि विद्वेषं स मन्त्री त्वधिगच्छति । कुरुते [] यस्तु कार्य्याणि विदितानि महीपतेः भेदो न तस्य भवति कदाचिदपि भूभुजा एवंगुणो यस्य भवेत्तु मन्त्री वाक्ये च तस्याभिरतस्य राज्ञः । राज्यं स्थिरं स्याद्विपुला च लक्ष्मीर्यशश्च दीप्तं भुवनत्रयेऽपि” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमात्यः, पुं, (अमा सह विद्यते, अमा + त्यप् ।) मन्त्री । इत्यमरः ॥ तत्परीक्षा । यथा, -- “शान्तो विनीतः कुशलः सत्कुलीनः शुभान्वितः । शास्त्रार्थतत्त्वगोऽमात्यो भवेद्भूमिभुजामिह” ॥ इति युक्तिकल्पतरुः ॥ (“भृता हि पाण्डुनामात्या बलञ्च सततं भृतं । मान्यानन्यानमात्यांश्च ब्राह्मणाश्च तपोधनान्” ॥ इति महाभारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-083-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अमात्य" आता है (11)
देमान पु † संज्ञा पुं॰ मंत्री । अमात्यराजमत्री राजा का मंत्री । अमात्य । सचिवनीति ले जाने या ले चलने की क्रिया, भाव या ढंगसामवायिक समवाय संबंधीराज्यांग राज्य के साधक अंग जिन्हें प्रकृति भी कहते हैं । शास्त्रों में प्रधान प…रहाट वह जो किसी प्रकार की सलाह देता होमंत्री परामर्श देनेवाला । सलाह देनेवालाबाग अंगद देखाए घाय तन मैं ।—तुलसी (शब्द॰)वजीर वह जो बादशाह को रियासत के प्रबंध में सलाह या सहायता दे । मंत्री । अमात…अष्टप्रधान राज्य के आठ प्रकार के प्रधान जैसे— वैद्य, उपाध्याय, सचिव, मंत्री, प्रत…अष्टप्रकृति शुक्रनीति के अनुसार राज्य के ये आठ प्रधान कर्माचारी-सुमंत्र, पंड़ित, म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें