🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:02:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमात्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमात्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमात्य

अर्थ: राजा का सहचर,या अनुयायी,मंन्त्री,

संस्कृत: मन्त्री · पर्याय: मन्त्रिन्, धीसचिव, सचिव

व्युत्पत्ति: अमा+त्यक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमात्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमात्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमात्यःअमात्यौअमात्याः
द्वितीयाअमात्यम्अमात्यौअमात्यान्
तृतीयाअमात्येनअमात्याभ्याम्अमात्यैः
चतुर्थीअमात्यायअमात्याभ्याम्अमात्येभ्यः
पञ्चमीअमात्यात् / अमात्याद्अमात्याभ्याम्अमात्येभ्यः
षष्ठीअमात्यस्यअमात्ययोःअमात्यानाम्
सप्तमीअमात्येअमात्ययोःअमात्येषु
सम्बोधनहे अमात्यहे अमात्यौहे अमात्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमात्य
अमात्य
amātya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सलाह देने वाला) मन्त्री (2.8.4) मन्त्री · धीसचिव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमात्य m. (4) (fr. 1. अमा cf. Pāṇ. iv, 2, 104, Sch.) inmate of the same house, belonging to the same house or family, RV. vii, 15, 3; VS.; ĀśvGṛ.; KātyŚr.
‘a companion (of a king)’, minister, MBh.; Mn. &c.
अमात्य See 1. अमा
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमात्यः (अमा सह वसति, अमा-त्यप्, P. IV. 2. 104 Vārt.) 1 One living with or near another, an inmate of the same house or family (Ved.). --2 A companion or follower of a king, minister; अमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः R. 3. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमात्य पु० अमा सह वसति त्यक् । मन्त्रिणि । तस्य दण्ड- नीतौ राजसहचरत्वात्तथात्वम् । “पुरोहितामात्यमुखाश्च योधाः” भट्टिः । “अमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः” रघुः । “अमात्ये दण्ड आयत्त” इति मनुः “अमात्यव्यञ्जना राज्ञां दूष्यास्ते शत्रुसंहिताः” माघः । अमात्यलक्षणमुक्तं हेमा० विष्णुध० पु० । “सर्व्वलक्षणलक्षण्यो मन्त्री राज्ञस्तथा भवेत् । ब्राह्मणो वेदतत्त्वज्ञोविनोतः प्रिय- दर्शनः । छललक्ष्ये महात्मा च स्वामिभक्तः प्रियवदः । वृहस्पत्युशनःप्रोक्तां नीतिं जानाति सर्व्वतः । राग- द्वेषेण यः कार्यं न च हन्ति महीक्षितः । लोकाप- वादाद्राजार्थे भयं यस्य न विद्यते । क्लेशक्षमस्तु धर्म्मात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । गूढमन्त्रश्चाऽश्वदक्षः प्राज्ञो भक्तजनप्रियः । इङ्गिताकारतत्त्वज्ञ ऊहापोहविशा- रदः । शूरश्व ज्ञातविद्यश्चन मानी न च मत्सरी । चारप्रचारकुशलः प्रणिघिप्राण आत्मवान् । षाड्गुण्य- विधितत्त्वज्ञ उपायकुशलस्तया । वेत्ता विधाता कार्य्याणां नैव कार्य्यातिपातनः । समयज्ञश्च कालज्ञो भृत्यानाञ्च गुण- प्रियः । कृतानामकृतानां च कर्मणामन्ववेक्षिता । यथा पुरुषमर्हाणां पुरुषाणां नियोजकः! कर्त्ता परोक्षे कार्य्याणि सांपराये भृगूत्तम । तत्त्वातत्त्ववेदिता च कर्मणो गुरुलाघ- वम् । शत्रुमित्रविभागज्ञो विग्नहे चैव तत्त्ववित् स राज्ञः सर्व्वकार्य्याणि कुर्याद्भृगुकुलोद्वह! विदितानि तथा कुर्यान्न ज्ञातानि महीक्षिता अज्ञातानि नरेन्द्रस्य कृत्वा कार्य्याणि भार्गव! अचिरेणापि विद्वेषं स मन्त्री त्वधिगच्छति । कुरुते [] यस्तु कार्य्याणि विदितानि महीपतेः भेदो न तस्य भवति कदाचिदपि भूभुजा एवंगुणो यस्य भवेत्तु मन्त्री वाक्ये च तस्याभिरतस्य राज्ञः । राज्यं स्थिरं स्याद्विपुला च लक्ष्मीर्यशश्च दीप्तं भुवनत्रयेऽपि” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमात्यः, पुं, (अमा सह विद्यते, अमा + त्यप् ।) मन्त्री । इत्यमरः ॥ तत्परीक्षा । यथा, -- “शान्तो विनीतः कुशलः सत्कुलीनः शुभान्वितः । शास्त्रार्थतत्त्वगोऽमात्यो भवेद्भूमिभुजामिह” ॥ इति युक्तिकल्पतरुः ॥ (“भृता हि पाण्डुनामात्या बलञ्च सततं भृतं । मान्यानन्यानमात्यांश्च ब्राह्मणाश्च तपोधनान्” ॥ इति महाभारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-083-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अमात्य" आता है (11)
देमान पु † संज्ञा पुं॰ मंत्री । अमात्यराजमत्री राजा का मंत्री । अमात्य । सचिवनीति ले जाने या ले चलने की क्रिया, भाव या ढंगसामवायिक समवाय संबंधीराज्यांग राज्य के साधक अंग जिन्हें प्रकृति भी कहते हैं । शास्त्रों में प्रधान प…रहाट वह जो किसी प्रकार की सलाह देता होमंत्री परामर्श देनेवाला । सलाह देनेवालाबाग अंगद देखाए घाय तन मैं ।—तुलसी (शब्द॰)वजीर वह जो बादशाह को रियासत के प्रबंध में सलाह या सहायता दे । मंत्री । अमात…अष्टप्रधान राज्य के आठ प्रकार के प्रधान जैसे— वैद्य, उपाध्याय, सचिव, मंत्री, प्रत…अष्टप्रकृति शुक्रनीति के अनुसार राज्य के ये आठ प्रधान कर्माचारी-सुमंत्र, पंड़ित, म…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमात्यअमात्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमात्य 📚 ➤ राजा का सहचर,या अनुयायी,मंन्त्री,
संस्कृत: मन्त्री · पर्याय: मन्त्रिन्, धीसचिव, सचिव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमात्य 📚m. (4) (fr. 1. अमा cf. Pāṇ. iv, 2, 104, Sch.) inmate of the same hous…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अमात्य
यात्री (२.८.१७) — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक, स्वामी, मित्र, कोष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें