🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:20:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोष
koṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोष संज्ञा पु॰ [सं॰] दे॰ कोश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कोष See कोश.
2. कोष आस्, m. pl. (g. पचादि), N. of a family of priests, ŚBr. x, 5, 5, 8
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (314,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोशः, --शं (षः, --षं) [कुश्(ष्) आधारादौ घञ् कर्तरि अच् वा Tv.] 1 A vessel for holding liquids, a pail. --2 A bucket, cup. --3 A vessel in general. --4 A box, cupboard, drawer, trunk. --5 A sheath, scabbard. --6 A case, cover, covering. --7 A store, mass; Ms. 1. 99. --8 A store-room. --9 A treasury, an apartment where money is kept; Ms. 8. 419. --10 Treasure, money, wealth; निःशेषविश्राणितकोषजातं R. 5. 1; (fig. also); कोशस्तपसः K. 45. --11 Gold or silver wrought or unwrought. --12 A dictionary, [] lexicon, vocabulary. --13 A closed flower, bud; सुजातयोः पंकजकोशयोः श्रियं R. 3. 8, 13. 29; इत्थं विचिंतयति कोशगते द्विरेफे हा हंत हंत नलिनीं गज उज्जहार Subhāṣ. --14 The stone of a fruit. --15 A pod. --16 A nut-meg, nut-shell. --17 The cocoon of a silkworm; Y. 3. 147. --18 Vulva, the womb. --19 An egg. --20 A testicle or the scrotum. --21 The penis. --22 A ball, globe. --23 (In Vedānta phil.) A term for the five vestures (sheaths or cases) which successively make the body, enshrining the soul. --24 (In law) A kind of ordeal; cf. Y. 2. 112. --25 A house. --26 A cloud. --27 The interior of a carriage. --28 A kind of bandage or ligature (in surgery). --29 An oath. --शी (षी) 1 A bud. --2 A seed-vessel. --3 The beard of corn. --4 A shoe, sandal (पादुका). --Comp. --अधिपतिः, --अध्यक्षः {1} a treasurer, pay-master; (cf. the modern ‘minister of finance’). {2} an epithet of Kubera. --अगारः, --रं a treasury, store-room. --कारः {1} one who makes scabbards. {2} a lexicographer. {3} the silk-worm while in the cocoon. {4} a chrysalis. --कारकः a silk-worm. --कृत् m. a kind of sugar-cane. --गृहं a treasury, store-room; R. 5. 29. --ग्रहणं undergoing an ordeal. --चंचुः the (Indian) crane. --नायकः, --पालः {1} a treasurer. {2} An epithet of Kubera. --पेटकः, --कं a chest in which treasure is kept, coffer. --फलं {1} a kind of perfume. {2} a nutmeg. --वसिन् m. an animal living in a shell, a chrysalis. --वृद्धिः f. {1} increase of treasure. {2} enlargement of the scrotum. --शायिका a clasped knife, a knife lying in a sheath. --शुद्धिः f. purification by ordeal. --स्कृत् m. a silk-worm. --स्थ a. incased, sheathed. --(स्थः) an animal living in a shell (as a snail). --हीन a. deprived of riches, poor.
कोशः, --शं (षः, --षं) [कुश्(ष्) आधारादौ घञ् कर्तरि अच् वा Tv.] 1 A vessel for holding liquids, a pail. --2 A bucket, cup. --3 A vessel in general. --4 A box, cupboard, drawer, trunk. --5 A sheath, scabbard. --6 A case, cover, covering. --7 A store, mass; Ms. 1. 99. --8 A store-room. --9 A treasury, an apartment where money is kept; Ms. 8. 419. --10 Treasure, money, wealth; निःशेषविश्राणितकोषजातं R. 5. 1; (fig. also); कोशस्तपसः K. 45. --11 Gold or silver wrought or unwrought. --12 A dictionary, [] lexicon, vocabulary. --13 A closed flower, bud; सुजातयोः पंकजकोशयोः श्रियं R. 3. 8, 13. 29; इत्थं विचिंतयति कोशगते द्विरेफे हा हंत हंत नलिनीं गज उज्जहार Subhāṣ. --14 The stone of a fruit. --15 A pod. --16 A nut-meg, nut-shell. --17 The cocoon of a silkworm; Y. 3. 147. --18 Vulva, the womb. --19 An egg. --20 A testicle or the scrotum. --21 The penis. --22 A ball, globe. --23 (In Vedānta phil.) A term for the five vestures (sheaths or cases) which successively make the body, enshrining the soul. --24 (In law) A kind of ordeal; cf. Y. 2. 112. --25 A house. --26 A cloud. --27 The interior of a carriage. --28 A kind of bandage or ligature (in surgery). --29 An oath. --शी (षी) 1 A bud. --2 A seed-vessel. --3 The beard of corn. --4 A shoe, sandal (पादुका). --Comp. --अधिपतिः, --अध्यक्षः {1} a treasurer, pay-master; (cf. the modern ‘minister of finance’). {2} an epithet of Kubera. --अगारः, --रं a treasury, store-room. --कारः {1} one who makes scabbards. {2} a lexicographer. {3} the silk-worm while in the cocoon. {4} a chrysalis. --कारकः a silk-worm. --कृत् m. a kind of sugar-cane. --गृहं a treasury, store-room; R. 5. 29. --ग्रहणं undergoing an ordeal. --चंचुः the (Indian) crane. --नायकः, --पालः {1} a treasurer. {2} An epithet of Kubera. --पेटकः, --कं a chest in which treasure is kept, coffer. --फलं {1} a kind of perfume. {2} a nutmeg. --वसिन् m. an animal living in a shell, a chrysalis. --वृद्धिः f. {1} increase of treasure. {2} enlargement of the scrotum. --शायिका a clasped knife, a knife lying in a sheath. --शुद्धिः f. purification by ordeal. --स्कृत् m. a silk-worm. --स्थ a. incased, sheathed. --(स्थः) an animal living in a shell (as a snail). --हीन a. deprived of riches, poor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोश(ष) [फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] पुंन० अद्धच्चादि कुश्(ष)--आधारादौ घञ् [] कर्त्तरि अच् वा । १ अण्डे शब्दर० । कृताकृतयोः २ हेमरूप्ययोः अमरः । ३ कुट्मले मुकुले ४ खङ्गपिधाने । (खाप) ५ समूहे ६ दिव्यभेदे अमरः । मूर्द्धन्यमध्यस्तु अभिधानरूपे ७ शब्दपर्य्यायज्ञापकग्रन्थे मेदि० ८ धना- द्यागारे ९ पानपात्रे चषके १० शिम्बायां हेमच० । षनसादिमध्यस्थे (कोया) ख्याते ११ पदार्थे धर० । शब्दान्तरपूर्व्वस्तु गोलकाकारे १२ पदार्थे यथा “नेत्र- कोषः” क्षीरस्वामी । तत्र खङ्गपिधाने “वैयाघ्रकोषे निहितो हेमचित्रत्सरुर्म्महान्” । “पृथुलश्चित्रकोशश्च” तस्य हेममये कोषे सुतप्ते षावकप्रभे” भा० वि० ४२ अ० । बहुशः प्रयोगः । धनागारे “निःशेषविश्राणितकोषजातम्” मुकुले “मामक्षिणोद् यत्र विभिन्नकोशैः” “भिन्नाद्रिगैरिक- तटा इव दन्तकोशाः” रघुः १३ त्वगाद्यावरणे कोषवदाव- रकत्वात् “शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्यानिःसृताम्बिका । कौशिकीति समाख्याता ततोलोकेषु गीयते” देवीमा० । १४ पिधानमात्रे “सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम्” रघु । “कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्” सुश्रु० “योवा अयं द्वीपः कुवलयकमलकोषाभ्यन्तरकोशः:” भाग० ५ । १६ । ६ । कोश(ष)पानदिव्यञ्च वीरमि० दर्शितोयथा “अथ कोश(ष)विधिः । तत्र “अतः पं प्रवक्ष्यामि कोश(ष)स्य विधिमुत्तमम् । शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्तं सर्वकाला- विरोधिनम् । पुर्वाह्णे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च । सशङ्कस्याऽव्यसनिनः कोशपानं विधीयते । इच्छतः श्रद्दधानस्य देवव्राह्मणसन्निधाविति” । सशङ्कस्य असत्येन दिव्यकरणेऽनिष्टशङ्कायुक्तस्य कोशपानम् । उग्रदेवता- स्नानोदकषानं देवतास्नानोदकञ्च प्रसृतित्रर्य ग्राह्यमित्याह चिष्णुः “उग्रान् देवान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकात्प्रसृ- तित्रयं पिबेदिदम्मया न कृतमिति व्याहरन् देवतामिमुखः” इति । याशवक्ल्योऽपि “देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्ना- नोदकमाहरेत् । संश्राव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रय- मिति” । उग्रान्देवान्दुर्गादित्यादीन् । तेषामन्यतमं देवं प्राड्विवाकः सोपवासो गन्धपुष्पादिभिः सम्प्रूज्य स्नापयि- त्वा तत्स्नानोदकं दिव्यदेशन्नयेदित्यर्थः । नीत्वा च तत्र निधाय धर्मावाहनादि शोध्यशिरसि पत्रारोपणार्न्तं सर्व- दिव्यसाधारणविधिं विधाय देवतायतनसमीपे मण्डलञ्च विधाय तत्र शोध्यं प्राङमुखं स्थापयित्वा तमसत्येनैतद्दि- व्यकरणेऽनिष्टं संश्राव्य जलविधानोक्तेन “तोय! त्वंप्राणिनां प्राणः” इत्यादिना मन्त्रेणाभिमन्त्र्य पूर्वनिहितोदवात् प्र [] सृतित्रयं पाययेत् । शोध्यश्च जलविधानोक्तेन “सत्यानृत- विभागस्य” इत्यादिना मन्त्रेणाभिमन्त्र्य पिवेत् । तथा च नारदः “तमाहूयाभिशस्तन्तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम् । आ- दित्याभिमुखं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयमिति” । पिताम- होऽपि “प्राङ्मुखं कारिणं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयम् । पूर्व्वोक्तेन विधानेन स्नानमात्रोचितं शुचिमिति” । का- रिणं दिव्यकारिणं शोध्यमिति यावत् । पूर्व्वोक्तेन लक- लदिव्यसाधारणतया प्रागुक्तेनेत्यर्थः । नारदोऽपि “अर्च- यित्वा तु तं देवं प्रक्षाल्य सलिलेन तु । एनश्च श्रावयि- त्वा तु पाययेत् प्रसृतित्रयमिति” । एनः पापम् । तच्च तत्- प्रलापाभिधानमुखेन तेनैव दर्शितम् । “स्वेच्छया यः पिबेत्को- शन्न क्वचिद्दूषितो नरः । न संवदेन्नरो लोभात् क्षवी भ- वति दुर्मतिः । जानानः कामकारेण कोशम्पोत्वा विसंव- देत् । दरिद्रो व्याधितो मूर्खः सप्तजन्मनि जायते” इति । सशिरस्केऽभियोगे अभियोक्तुः श्राव्यमनिष्टमप्याह सए- ब “बलात्कोर्श हि यो दत्त्वा हितमिच्छेत चात्मनः । स विनाशो भवेत्तस्य तच्च कार्य्यंन सिह्यतीति” । एवं यस्य कस्यचिदु
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोष" आता है (19)
पिधानक म्यान । कोषप्रकृतिमंडल राज्य के स्वामी, आमात्य, सुहृद, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और बल इन सातों अंग…रोषणता क्रोध । कोष । रोषयुक्त होनाअर्थगृह कोष । खजाना । जहाँ रुपया पैसा रखा जाता होजखीर खजाना । कोष । संग्रहमखजन खजाना । भंडार । कोषजखीरा वह स्थान जहाँ एक ही प्रकार की बहुत सी चीजों का संग्रह हो । कोष । खजानागंजीना कोष । खजानाविशेष—ये परीक्षाएँ नौ प्रकार की है—घट, अग्नि, उदक, विष, कोष, तंडुल, तप्तमाषक, फ…गंज एक रोग का नाम जिसमें सिर के बाल उड़ जाते हैं और फिर नहीं जमते । चाईं ।…मंथर बाल का गुच्छापरिवार कोई ढकनेवाली चीज । परिच्छद । आवरणआगर खान । आकरराज्यांग राज्य के साधक अंग जिन्हें प्रकृति भी कहते हैं । शास्त्रों में प्रधान प…परिवारण ढकने या छिपाने की क्रिया । आवरण । आच्छादनफोता पटुका । कमरबंदभंडार ॰ पुं॰परियार बिहार में शाकद्वीपीय ब्राह्मणों का एक उपभेदअष्टप्रकृति शुक्रनीति के अनुसार राज्य के ये आठ प्रधान कर्माचारी-सुमंत्र, पंड़ित, म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें