🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आगर
āgara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आगर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आकर=खाना] [स्त्री॰ आगरी]
१. खान । आकर ।
२. समूह । ढेर । विशेष—यह शब्द प्रायः समासंत में आता है । जैसे,—गुण- आगर । बल-आगर ।
३. कोष । निधि । खजाना । उ॰—अस वह फूल बास का आगर भा नासिका समुंद । जेति फूल वह फूलहि ते सब भए सुगंद ।—जायसी (शब्द॰) ।
४. वह गड्ढा जिसमें नमक जाता है ।
५. नमक का कारखाना ।
आगर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अर्गल=व्योड़ा] ब्योंड़ा । अगरी । उ॰— आगर इक लोह जटित लीन्हों बरिबंड । दुहुँ करनि असुर हयो भयो मांस पिंड ।—सूर॰ ९ । ९६ ।
आगर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आगार=घर]
१. घर । गृह ।
२. छाजन का एक भेद जिसमें फूस या खर की जड़ ओलती की ओर करके छवाई होती है ।
३. छाजन । छप्पर । उ॰—तृण तृण बरि भा झूरी खरी । भा बरषा आगर सिर परी ।— जायसी (शब्द॰) ।
आगर ४ वि॰ [सं॰ आकर=श्रेष्ठ] [स्त्री॰ आगरि, आगरी]
१. श्रेष्ठ । उत्तम । बढ़कर । उ॰—(क) दई दीन्ह अस जगत अनूपा । एक एक ते आगर रूपा ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) जिनको साँई रँग दिया कबहुँ न होय कुरंग । दिन दिन बानी आगरी चढ़ै सवाया रंग ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. चतुर । होशियार । दक्ष । कुशल । उ॰—जो लाँघै सत योजन सागर । करै सो रामकाज अति आगर ।-तुलसी (शब्द॰) ।
आगर५ संज्ञा पुं॰ [सं॰] अमावस्या [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-गर See आ- √ 1. गॄ.
आ-गर m. ? = प्रति-क्रोश, q.v. (cf. also अमा-वास्य.)
accord. to others = आगार.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (129,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आगरः [आगॄ-अप्] The day of new moon (अमावास्या).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0226-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आगर पु० आगोर्य्यते उद्वमितुमारभ्यते चन्द्रमा अत्र आ + गॄ--आधारे अप् । अमावास्यायां तत्र शेषयामे भक्षिता हि चन्द्रकलाः देवैः उद्वमितुमारभ्यन्ते इति तस्यास्तथा- त्वम् । “चर्द्दश्यष्टमांशे च क्षीणो भवति चन्द्रमाः । अमावा- स्याष्टमांशे च ततः किल भवेदणु” इत्युक्तेस्तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें