🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:49:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मित्र
mitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके आगे का (शत्रु का पड़ोसी) (2.8.9)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मित्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो सब बातों में अपना साथी सहायक, समर्थक और शुभचिंतक हो । सब प्रकार से अपने अनुरूप रहनेवाला और अपना हित चाहनेवाला । शत्रु या विरोधी का उलटा । बंधु । सखा । सुहृद । दोस्त ।
२. अतिविषा नाम की लता । अतीस ।
३. सूर्य का एक नाम । उ॰— अंधकार में मलिन मित्र की धुँधली आभा लीन हुई ।— कामायनी, पृ॰ १४ ।
४. बारह आदित्यों में से पहले आदित्य का नाम ।
५. पुराणानुसार मरुदुगण में से पहले मरुत् का नाम ।
६. वशिष्ट के एक पुत्र का नाम जो ऊर्जा के गर्भ से उत्पन्न हुआ था ।
७. आर्यों के एक प्राचीन देवता का नाम । विशेष—ऋक्संहिता में लिखा है कि मनु से अदिति को जो आठ पुत्र हुए थे, उनमें से सात को अपने साथ लेकर आदिति देवलोक को चली गई थी; केवल मार्तंड नामक पुत्र को फेंक दिया था । ये आठ पुत्र मित्र, वरुण, धाता, अर्यमा, अंश, भग, विवस्वान् और आदित्य या मार्तंड थे । इनमें से पहले सातों की गिनती आदित्यों में होती है परंतु महाभारत और पुराणों में द्वादश आदित्य का वर्णन है, जिनमें से एक मित्र भी हैं, वेदों में मित्र ही सर्वप्रधान आदित्य माने गए है, परंतु पुराणों आदि में उनका स्थान गौण है । वेदों में मित्र और वरुण की बहुत अधिक स्तुति की गई है, जिससे जान पड़ता है कि ये दोनों वैदिक ऋषियों के प्रधान देवता थे । वेदों में यह भी लिखा है कि मित्र के द्वारा दिन और वरुण के द्वारा रात होती है । यद्यपि पीछे से मित्र का महत्व घटने लगा था, तथापि पहले किसी समय सभी आर्य मित्र की पूजा करते थे । पारसियों में इनकी पूजा 'मिथ्र' के नाम से होती थी । मित्र की पत्नी 'मित्रा' भी उनकी पूजनीय थी और अग्नि की आधिष्ठात्री देवी मानी जाती थी । कदाचित् असीरियावालों की 'माहलेता' तथ ा अरववालों की 'आलिता देवी' भी यही मित्रा थी ।
८. भारतवर्ष में एक प्रसिद्ध प्राचीन राजवंश का नाम जिसका राज्य उदुंवर और पांचाल आदि स्थानों में था । विशेष—कुछ लोग इसे शुंग वंश की एक शाखा बतलाते हैं, तथा कुछ लोग इस वंशवालों को शाकद्वीपी ब्राह्मण और कुछ शक क्षत्रिय मानते हैं । ईसवी पहली और दूसरी शताब्दी में इसका बहुत जोर था । भानुमित्र, सूर्यमित्र अग्निमित्र, ज्यमित्र, इंद्रमित्र, आदि इस वंश के प्रधान राजा थे । इनके जो सिक्के पाए गए हैं उनमे से कुछ में शैवों के, कुछ में वैष्णवों के और कुछ में सौरों के चिह्न पाए जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मित्र m. (orig. मित्-त्र, fr. √ मिथ् or मिद्; cf. मेदिन्) a friend, companion, associate, RV.; AV. (in later language mostly n.)
N. of an Āditya (generally invoked together with Varuṇa cf. मित्रा-व्˚, and often associated with Aryaman q.v.; Mitra is extolled alone in RV. iii, 59, and there described as calling men to activity, sustaining earth and sky and beholding all creatures with unwinking eye; in later times he is considered as the deity of the constellation Anurādhā, and father of Utsarga), RV. &c. &c.
the sun, Kāv. &c. (cf. comp.)
N. of a Marut, Hariv.
of a son of Vasiṣṭha and various other men, Pur.
of the third Muhūrta, L.
du. = मित्र-वरुण, RV.
मित्र n. friendship, RV.
मित्र n. a friend, companion (cf. m. above), TS. &c., &c.
मित्र n. (with औरस) a friend connected by blood-relationship, Hit.
an ally (a prince whose territory adjoins that of an immediate neighbour who is called अरि, enemy, Mn. vii, 158 &c., in this meaning also applied to planets, VarBṛS.)
a companion to = resemblance of (gen.; ifc. = resembling, like), Bālar.; Vcar.
N. of the god Mitra (enumerated among the 10 fires), MBh.
a partic. mode of fighting, Hariv. (v.l. for भिन्न).
2. मित्र Nom. P. मित्रति, to act in a friendly manner, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (816,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मित्रः [मिद्यति स्निह्यति, मिट्-त्र, मि-त्र वा] 1 The sun. --2 N. of an Āditya and usually associated with Varuṇa. --त्रं 1 A friend; तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं यत् Bh. 2. 68; Me. 17. [] --2 An ally, the next neighbour of a king; cf. मंडल. --Comp. --आचारः conduct towards a friend. --उदयः {1} sun-rise. {2} the welfare or prosperity of a friend. --कर्मन्, --का, र्यं, --कृत्यं the business of a friend, a friendly act or service; R. 19. 31. --घ्न a. treacherous. --द्रुह्, --द्रोहिन् a. hating a friend, treacherous to a friend, a false or treacherous friend. --भावः friendship. --भेदः breach of friendship. --युद्धं a contest between friends. --लाभः {1} acquisition of friends, contracting of friendship. {2} N. of the first book of the Hitopadeśa. --वत्सल a. kind to friends, of winning manners. --विंदः an epithet of Agni. --विषयः friendship. --सप्तमी N. of the seventh day in the bright half of मार्गशीर्ष. --सह a. kind or indulgent to friends. --हत्या the murder of a friend.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0865-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मि(त्त्र)त्र न० मिद्यति स्निह्यति मिद--त्र । १ स्नेहान्विते सुहृदि, [] राज्ञां विषयानन्तरितनृपादितरस्मिन् २ राजनि तयो- र्द्वयोरपि मध्यस्थनृपस्य राज्यहरणरूपैककार्य्यकरत्वात् मित्त्रत्वम् । मि--त्र । एकतकारः ३ सूर्य्ये पु० अमरः ४ अर्कवृक्षे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4753-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मित्त्रं, क्ली, (मिनोति मानं करोति इति । “अमिचिमिदिशसिभ्य क्त्रः ।” उणा० ४ । १६३ । इति क्त्रः ।) शत्रोः परम् । इत्यमरः । २ । ८ । ९ ॥ अतः शत्रोः परमवस्थितो राजा मित्त्रं उपकारित्वात् । मेद्यति स्निह्यतीति त्रासु- सिति त्रः निपातात् गुणाभावः । द्बितकारं एकतकारञ्चेत्येके । इति तट्टीकायां भरतः ॥ अपि च । “राजा शत्रुरिति ख्यात एकार्थाभिनिवेशतः । भूम्यैकान्तरितो राजा स मित्त्रं मित्त्रकार्य्यतः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-722-b)
मित्रं, क्ली, बन्धुः । मिता इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सखा २ सुहृत् ३ । इत्यमरः । २ । ८ । १२ ॥ माययति जानाति सर्व्वं मित्रं मी कि गत्यां नाम्नीति डित्रः मित्रमजहल्लिङ्गम् । निपाता- त्तस्य द्वित्वे द्वितकारञ्च । इति तट्टीकायां भरतः ॥ तच्चतुर्व्विधम् । सहार्थः १ भजमानः २ सहजः ३ कृत्रिमः ४ । इति महाभारते राज- धर्म्मः ॥ * ॥ मित्रत्वोत्पत्तिर्यथा, -- [] “न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं न कश्चित् कस्यचि- द्रिपुः । कारणादेव जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥” वर्ज्यमित्रं यथा, -- कुभार्य्याञ्च कुमित्रञ्च कुराजानं कुसौहृदम् । कुबन्धुञ्च कुदेशञ्च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुराजे नास्ति जीवितम् ॥ परोक्षे कार्य्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिन्तथा ॥” विश्वस्तस्यैव मित्रत्वं यथा, -- “सा श्रीर्या न मदं कुर्य्यात् स सुखी तृष्णयोज्- झितः । तन्मित्रं यस्य विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥” इति गारुडे १३ । १४ । १५ । अध्यायाः ॥ * ॥ मित्रप्रशंसादिर्यथा, -- “यस्य मित्रेण संभाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापस्ततो नास्तीह पुण्यवान् ॥ यानि कानि च मित्राणि कर्त्तव्यानि शतानि च । पश्य मूषिकमित्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः ॥ परोक्षे कार्य्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥ अपुत्त्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्व्वशून्या दरिद्रता ॥” इति हितोपदेशः ॥
मित्रः, पुं, सूर्य्यः । इत्यमरः । १ । ३ । ३० ॥ (यथा, गोः रामायणे । २ । २५ । २२ । “स्वस्ति मित्रः सहादित्यैः स्वस्ति रुद्रा दिशन्तु ते ॥”) द्वादशादित्यानामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । १५ । “धाता मित्रोऽर्य्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च ।” मरुतामन्यतमः । यथा, हरिवंशे । १९६ । ५२ । “मरुत्वती मरुत्वन्तो देवानजनयत् सुतान् । अग्निश्चक्षुर्हविर्ज्योतिः सावित्रो मित्र एव च ॥” वशिष्ठस्य ऊर्ज्जागर्भजातः पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ४ । १ । ३७ । चित्रकेतुः सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्वणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्य्रादयो- ऽपरे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-722-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मित्र" आता है (60)
सचि सखा । दोस्त । मित्रसचिव मित्र । दोस्त । सखासौहृद मित्रता । स्नेहसंबंध । सख्य । दोस्तीमित्रयु मित्र । दोस्तस्नेहन् मित्र । दोस्त । सखायौथिक साथी । मित्रसख सखा । मित्र । साथी । (समासांत में) जैसे,—वसंतसख, सचिवसखमीत मित्र । दोस्तरणसहाय लड़ाई में मददगार, मित्रस्नेही वह जिसकी साथ स्नेह या प्रेम किया जाय । प्रेमी । मित्रवाचासहाय वह जो वाणी द्वारा सहायक हो, मित्र । मधुरभाषी सखापरस्परज्ञ एक दूसरे को जाननेवाला । मित्र । सखास्निग्धजन प्रिय व्यक्ति । मित्र । सखायार मित्र । दोस्तरफीक मित्र । सखा । सहचरवफीक अनुकूल आचरण करनेवाला, मित्र । दोस्तशफीक कृपालु । दयालु । मित्र । दोस्तसाहब मित्र । दोस्त । साथीहबीब दोस्त । मित्रहमदम हर समय का साथी । दोस्त । मित्रदोस्त मित्र । स्नेहीमुनिस मित्र । सहायक । मददगारहमसाज मित्र । दोस्तबंधु भाई । भ्रातावहति वायुनंदंत बेटाबांधव भाई । बंधुवयस्य समवयस्क । एक उमरवाले । हमजोलीविभाव साहित्य में वह वस्तु जो रति आदि स्थायी भावों को आलंबन में उत्पन्न करने…आक्रंद रोदन । रोनापार्श्वक अनेक प्रकार के कुटिल उपाय रचकर धन कमानेवाला । चालबाजी के सहारे अपनी बढ…स्वक स्वयं का । अपना । व्यक्तिगत । निजीअलिंग लिंगरहित । बिना चिह्णन का । जिसका कोई लक्षण न होसुहित बहुत लाभकारी । उपयोगीअंतरंग अत्यंत समीपी । आत्मीय । निकटस्थ । दिली । जिगरीस्नेहित जिसमें स्नेह हो या लगाया गया हो । चिकनासुहृद शिव का एक नामसंबंधक मेल जोल । लगाव । मैत्रीसुहृत् अच्छे हृदयवालासंसर्गी संसर्ग या लगाव रखनेवालासखा वह जो सदा साथ रहता हो । साथी । संगीवाली बंदरों का एक राजा जो सुग्रीव का बड़ा भाई और अगद का पिता था । विशेष—पुर…संगी वह जो सदा संग रहता हो । साथीहितैषी भला चाहनेवाला । खैरखाह । कल्याण मनानेवालावचनसहाय सहायता का वचन देनेवालास्वपक्ष अपना पक्ष । अपना दलनंदिवर्धन शिवप्रशास्ता होता का सहकारी एक ऋत्विक् जिसे मैत्रावरुण भी कहते हैंस्वपक्षीय जो अपने दल या विचार का होसब्रह्मचारी वे ब्रह्मचारी जिन्होंने एक साथ एक गुरु से एक प्रकार की शिक्षा प्राप्त …ईठ पु वि॰ संज्ञा पुं॰इषू अग्निहोत्रादि शुभ कर्म । इष्टापूर्त । धर्मकार्यदोस पु † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'दोष'सफो साफ । स्वच्छ । धवलसैए † संज्ञा पुं॰अजीज प्यारा । प्रियामहरम मुसलमानों में किसी कन्या या स्त्री के लिये उसका कोई ऐसा बहुत पास का सं…सवया सखी । सहचरी । सहेलीसाथी वह जो साथ रहता हो । साथ रहनेवाला । हमराही । संगीहिती हितू । भलाई चाहनेवाला । खैरख्वाह
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें