🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तरणि
taraṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाव के नाम (1.10.10) नौ · तरि
घीकुमार के नाम (2.4.73) सहा · कुमारी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरणि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. मदार ।
३. किरन ।
तरणि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]दे॰ तरणी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरणि mfn. moving forwards (as the sun &c.), quick, untired, energetic, RV.; AV. xiii, 2, 4 and 36
carrying over, saving, helping, benevolent, RV.; TBr. ii, 7, 13, 2
तरणि m. the sun, KapS. iii, 13; BhP. v, viii, x; Rājat.; ŚārṅgP.
Calotropis gigantea, L.
a ray of light, L.
तरणि f. = ˚णी, a boat, Prab.; Vop.; Śatr.
Aloe perfoliata, L. (also ˚णी, Sch.)
cf. गो-, संसार-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर, तरण, तरणि, तरंड, तरि-री, तरीष &c. See under तॄ.
तरणि a. [तॄ-अनि] Ved. 1 Passing through, pervading (as the sun). --2 Quick, energetic, unremitting. --3 Saving, carrying over, benevolent [] --णिः 1 The sun. --2 A ray of light --3 The Arka plant. --4 Copper. --णिः, --णी f. A raft, boat. --Comp. --धन्यः an epithet of Śiva. --पेटकः an oval bowl of wood for baling a boat. --रत्नं a ruby.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरणि पु० तॄ--अनि । १ सूर्य्ये, २ भेलके, ३ अर्कवृक्षे, च अमरः ४ किरणे हेमच० ६ ताम्रे च । ७ नौकायां, ८ घृतकुमा र्य्याम् स्त्री मेदि० । वा ङीप् नौकायां ९ तारके १० शीघ्र- गन्तरि त्रि० । “येवा धूर्षु तरणीन् यो वहन्ति” ऋ० ७ । ६७ । ८ । “तरणींस्तारकान् शीघ्रगन्तृन् वा” भा० ११ शत्रूनुतीर्य्य वर्त्तमाने “पृत्सु तरणिर्नावा” ऋ० ३ । ४९ । ३ शत्रूनुत्तीर्य्यवर्त्तते इति तरणिः” भा० “सोऽयं व्याकरणार्णवैकतरणिः” वोपदेवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3242,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरणिः, स्त्री, (तीर्य्यतेऽनयेति । तॄ + “अर्त्तिसृधृ- धमीति ।” उणां । २ । १०३ । इति अनिः ।) नौका । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३९० । [] “त्वामनुधावति तरणिस्तदपि गुणाकर्षतरले- यम् ॥”) घृतकुमारी । इत्यमरः । ४ । २ । ७३ ॥
तरणिः, पुं, (तरति पापमनेनेति । तॄ + अणिः ।) सूर्य्यः । (यथा, देवीभागवते । ३ । ६ । २८ । “इत्युक्त्वा तरणिः कुन्तीं तन्मनस्कां सुलज्जिताम् । भुक्त्वा जगाम देवेशो वरं दत्त्वाभिवाञ्छितम् ॥”) अर्कवृक्षः । इत्यमरः ॥ भेलकः । (यथा, वोप- देवप्रशंसाश्लोकः । “सोऽयं व्याकरणार्णवैकतरणिश्चातुर्य्यचिन्ता- मणि- र्जीयात् कोविदगर्व्वपर्व्वतपविः श्रीवोपदेवः कविः ॥”) किरणः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-592-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तरणि" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें