🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:03:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुमारी
kumārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घीकुमार के नाम (2.4.73) सहा · तरणि
अविवाहित कन्या (2.6.8) कन्या
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुमारी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दस वर्ष से बारह वर्ष तक की अवस्था की कन्या । यौ॰—कुमारीपूजा ।
२. अविवाहीता कन्या (को॰)
३. कन्या । पुत्री । लड़की (को॰) ।
४. घीकुआँर
५. नवमल्लिका ।
६. बाँझ ककोडी़ ।
७. बडी़ इलायची ।
८. श्यामा पक्षी
९. सीता जी का एक नाम । १० पार्वती
११. दुर्गा
१२. एक अंतरीप जो भारतवर्ष के दक्खिन में है ।
१३. चमेली
१४. सेवती ।
१५. पृथ्वी का मध्य भाग १६:शाकद्धीप की सात नदियों में एक ।
१७. अपराजिता ।
कुमारी २ वि॰ बीना ब्याही । जिस (स्त्री) का विवाह न हुआ हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमारी (ई), f. a young girl, one from ten to twelve years old, maiden, daughter, AV.; AitBr. &c.
or (in the Tantras) any virgin up to the age of sixteen or before menstruation has commenced
N. of certain flags (set up along with Indra's banner), VarBṛS.
N. of the wife of Bhīma-sena (son of Parīkṣit), MBh. i, 3796
of a daughter of Vasu-deva by Rohiṇī, Hariv. 1952
of Sītā (Rāma's wife), L.
of the goddess Durgā, Hariv. 9425
of Dākṣāyaṇī (in Māyā-purī), MatsyaP.
of a metre (a kind of Śakvarī, consisting of four lines of sixteen syllables each)
the bird commonly called Śyāmā, L.
the plant Aloe perfoliata, L.
the plant Clitoria ternatea (= अ-पराजिता), L.
the plant Jasminum Sambac, L.
the plant commonly called बन्ध्या-कर्कोटकी, L.
the blossom of the plants Taruṇī and Modinī, L.
great cardamoms, L.
the most southerly of the nine portions of the known continent or of Jambū-dvīpa (the southern extremity of the peninsula, whence the modern name Cape Comorin [Kumārī]), W.
the central part of the universe (according to Hindū geography, Jambū-dvīpa or India), L.
N. of a river flowing from the mountain Śuktimat, MBh.; Hariv.; VP.
of another river, Hcat.
(when a name is given to a pupil to indicate his attachment to any particular master, कुमारी may be prefixed to denote that the pupil's object is to gain the affections of the master's daughter, e.g. कुमारी-दाक्ष, q.v. s.v. कुमारी)
कुमारी f. of ˚र, q.v.
कुमारी mfn. desirous of a daughter, Pāṇ. i, 4, 3; Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (292,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमारिका, कुमारी 1 A young girl, one from 10 to 12 years old. --2 A maiden, virgin; त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती Ms. 9. 90; 11. 59; [] व्यावर्ततान्योपगमात्कुमारी R. 6. 69. --3 A girl or daughter in general. --4 N. of Durgā. --5 N. of several plants. --6 N. of Sītā. --7 Large cardamoms. --8 The southern extremity of the Indian peninsula (cf. the modern name Cape Comorin). --Comp. --पुत्रः {1} the son of an unmarried woman. {2} N. of Karṇa. --श्वशुरः the fatherin-law of a girl defiled before marriage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमारी स्त्री कुमार + प्रयमवयोवचनत्वात् स्त्रियां ङीष् । १ अनूढकन्यायां वर्षभेदेन तन्नामभेदाः कालसङ्खर्षाशब्दे उक्ताः तन्त्रसारे तत्पूजाफलसहितानाममेदा अन्यथा उक्ता यया “होमादिकन्तु सकलं कुमारीपूजनं विना । [] परिपूर्णफलं न स्यात् पूजया तत्द्भवेद्धुवम् । कुमारीपु- जया देवि! फल कोटिगुणं भवेत् । पुष्पं कुमार्य्यै यद्दत्तं तन्मेरुसदृशं भवेत् । कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेन भोजितम्” । तत्र कुमारीनिर्णयः जामले “एकवर्षा भवेत् सन्ध्या द्विवर्षा च सरखती । त्रिवर्षा त्रिविधा मूर्त्ति- श्चतुर्वर्षा च कालिका । सुभगा पञ्चवर्षा तु । षड्वर्षा च उमाभवेत् । सप्तभिर्म्मालिनी साक्षादष्टवर्षा च कुब्जिका । नवभिः कालसङ्कर्षा दशभिश्चापराजिता । एकादशे च रुद्राणी द्वादशाब्दे तु भैरवी । त्रयोदशे महालक्ष्मी द्विसप्ता पीठनायिकाः । क्षेत्रज्ञा पञ्चदशभिः षोडशे चा- म्बिका स्मृता । एबं क्रमेण संपूज्या यावत्पुष्पं न दृश्यते । प्रतिपदादिपूर्णिमान्तं वृद्धिभेदेन पूजयेत् । महापर्व्वसु सर्वेषु विशेषाच्च पवित्रके । महानवम्यां देकेशि! कुमारीञ्च प्रपूजयेत् । “कुमारिका ह्यहं नाथ! सदा त्वंहि कुमारिका । अष्टोत्तरशतं वापि एकां वापि प्रपूजयेत् । पूजिताः प्रतिपूज्यन्ते निर्दहन्त्यवमानि- ताः । कुमारी योगिनी साक्षात् कुमारी परदेवता । असुरा दुष्टनागाश्च ये च दुष्टग्रहा अपि । भूतवे- तालगन्धर्व डाकिनीयक्षराक्षसाः । याश्चान्याः देवताः सर्वा भूर्भुवःखःस्थभैरवाः । पृथिव्यादीनि सर्वाणि व्रह्माण्डं सचराचणम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । ते तुष्टा सर्वदेवाश्च यस्तु कन्यां प्रपूजयेत् । विधियुक्तं कुमारीश्च भोजयेच्चैव भैरवीम् । पाद्यमर्घ्यन्तथा धूपं कुङ्गुमञ्चन्दनं शुभम् । भक्तिभावेन संपूज्य कुमारी- भ्योनिवेदयेत् । प्रदक्षिणत्रयं कुर्य्यादादौ मध्ये तथा- न्ततः । पश्चाच्च दक्षिणा देया रजतंखर्णमौक्तिकैः । द- क्षिणाश्च कुमारीभ्योदद्यात् प्रक्रमतस्ततः । विवाहयेद्य- स्तु कन्यां ब्रह्महत्यां विनश्यति । गोहत्या च स्त्रीह- त्या च सर्कपापं प्रणश्यति । यो यच्च पुण्यकाले च कन्यादानं प्रकल्पयेत् । वालुकासागरं ज्ञेयं तावद्वद सहस्रकम् । एकैकं कुलमुद्दिश्य रुद्रलोके महीयते” क- न्यादानन्तु तत्तदेवताप्रीतये इति सम्प्रदायः । वस्तुतस्तु तत्तद्वर्षायाः कन्यायास्तत्तद्देवताबुद्ध्या शिवरूपत्वं सम्पदा- नीये विभाव्य दद्यादिति रहस्मार्थः” कृष्णानन्दः । “सं प्राप्ते द्वादशे वर्षे कुमारीत्यभिधोबते इति स्मृत्युक्तायां २ द्वादशवर्षी यकत्यायाम् ३ पार्वत्याम् ४ नवमल्लिकायां ५ नदीभेदे ६ घृतकुमार्य्याम् तत्पर्य्यायगुणादि भावप्रकाशे उक्तं यथा “कुमारी गृहकन्या च कन्या वृतकुमारिका [] कुमारी भेदिनी शीता तिक्ता नेत्र्या रसायनी । मधुरा वृंहणी बल्या वृष्या वातविषप्रणुत् । गुल्मप्लीहयकृद्- वृद्धिकफज्वरहरी, हरेत् । ग्रन्थ्यग्निदग्धविस्फोट- पलितत्वत्वगामयान्” । ७ अपराजितायां ८ जम्बुद्वीपांशभेदे कुमारिकाखण्डे ९ सहायां मेदि० । १० सीतायां हेमच० ११ बन्ध्याकर्कट्याम् १२ स्थूलैलायां १३ मोदिनीपुष्पे । १४ तरुणीपुष्पे १५ श्यामा- पक्षिणि राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2111-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमारी, स्त्री, (कुमार + प्रथमवयोवचनत्वात् स्त्रियां ङीष ।) द्वादशवर्षीया कन्या । यथा, -- “अष्टवर्षा मवेद्गौरी दशवर्षा च कन्यका । [] सम्प्राप्ते द्वादशे वर्षे कुमारीत्यभिधीयते” ॥ इति स्मृतौ भेदः । इह अभेदोपचारात् कन्या कुमारीत्थमरः ॥ इति भरतः ॥ आगमे तु कुमारी- पूजने अजातपुष्पा चेत् तदा षोडशवर्षपर्य्यन्त- वयस्का । तस्या वयोभेदेन नामभेदाः । यथा, -- “एकवर्षा भवेत् सन्ध्या द्विवर्षा च सरस्वती । त्रिवर्षा तु त्रिधामूर्त्तिश्चतुर्व्वर्षा तु कालिका ॥ सुभगा पञ्चवर्षा च षड्वर्षा च उमा भवेत् । सप्तभिर्मालिनी साक्षादष्टवर्षा च कुब्जिका ॥ नवभिः कालसङ्कर्षा दशभिश्चापराजिता । एकादशे तु रुद्राणी द्वादशाब्दे तु भैरवी ॥ त्रयोदशे महालक्ष्मीर्द्विसप्ता पीठनायिका । क्षेत्रज्ञा पञ्चदशभिः षोडशे चान्नदा मता ॥ एवं क्रमेण सम्पूज्या यावत् पुष्पं न जायते । पुष्पितापि च सम्पूज्या तत्पुष्पादानकर्म्मणि” ॥ * ॥ तत्पूजाविधिर्यथा । “अथान्यत् साधनं वक्ष्ये महाचीनक्रमोद्भवम् । येनानुष्ठितमात्रेण शीघ्रं देवी प्रसीदति ॥ अष्टम्याञ्च चतुर्द्दश्यां कुह्वां वा रविसंक्रमे । कुमारीपूजनं कुर्य्याद्यथा विभवमात्मनः ॥ वस्त्रालङ्करणाद्यैश्च भक्ष्यैर्भोज्यैः सुविस्तरैः । पञ्चतत्त्वादिभिः सम्यग्देवीबुद्ध्या सुसाधकः” ॥ इत्यन्नदाकल्पः ॥ * ॥ (स्वनामख्याता परीक्षित्- पुत्त्रस्य भीमसेनस्य पत्नी । यथा, -- महाभारते १ । पूरुवंशानुकीर्त्तने ९५ । ४३ । “भीमसेनः खलु कैकेयीमुपयेमे कुमारीं नाम तस्यामस्य जज्ञे प्रतिश्रता नाम” ॥) पार्व्वती । नवमल्लिका । नदीविशेषः । (इयं हि शाकद्वीपान्तर्गतसप्तनदीनामेका । यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । ६५ । “नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्व्वपापभयापहा । सुकुमारी कुमारी च नलिनीधेनुका च या” ॥) सहा । घृतकुमारी इति ख्याता । अपराजिता । जम्बुद्वीपः । इति मेदिनी ॥ सीता । इति हेम- चन्द्रः ॥ बन्ध्याकर्कोटकी । स्थूलैला । मोदिनी- पुष्पम् । तरुणीपुष्पम् । श्यामापक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-146-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुमारी" आता है (16)
कन्यिका कन्या । कुमारीकुमारिका कुमारीनिवरा जिसके वर न हो । अविवाहिता । कुमारीअपत्नी अविवाहिता । कुमारी । जो पत्नी न हो । जिसका पति न होकनीनका कुमारी । कन्याबलभद्रा कुमारीसहदेवीगण सहदेई, बला, शतमूली, शतावर, कुमारी, गुड़ुच, सिंही और व्याघ्री आदि ओषधिय…अपूर्वपति कुमारी । कन्या जिसका विवाह न हुआ होअप्रत्ता कुमारी । कन्या जीसका विवाह न हुआ होजीवमातृका कुमारी, धनदा, नंदा, विमला, मंगला, बला और पद्मा नाम की सात देवियँ जो जी…मरियम वह बालिका जिसका विवाह न हुआ हो । कुमारी । कन्याकुवारी जिसका विवाह न हुआ हो । कुमारीअनागतातर्तवा कुमारी । गोरी । बालिका । जो कन्या रजोधर्मिणी न हुई हो । अजातरस्काअनन्यपूर्वा जो पहले किसी की न रही होअपतिक पतिहीनमिस बहाना । हीला । जैसे,—उन्होंने उपदेश के मिस ही उन्हें बहुत कुछ खरी खोटी…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें