🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कन्या
kanyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अविवाहित कन्या (2.6.8) कुमारी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कन्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अविवाहित लडकी । क्वारी लड़की । विशेष—पकाशर के अनुसार १० वर्ष की लड़की का नाम कन्या है । यौ॰—पंचकन्या=पुराण के अनुसार वे पाँच स्त्रियाँ जो बहुत पवित्र मानी गई है—अहल्या, द्रोपदी, कुंती, तारा, मंदोदरी । नवकन्या=तंत्र के अनुसार नौ जातियों की स्त्रियाँ जो चत्रपूजा के लिये बहुत पवित्र मानी गई है—नटी, कापालकी (कपाड़िया), वेश्या, धोबिन, नाइन, ब्राह्मणी, शूद्रा, ग्वालिन और मालिन ।
२. पुत्री । बेटी । यौ॰—कन्यादान । कन्यारासी । कन्याबेटी ।
३. १२ राशियों में से छठी राशि जिसकी स्थिति उतर फाल्गुनी के दूसरे पाद के आरंभ से चित्रा के दूसरे पाद तक है ।
४. घीक्वार ।
५. बड़ी इलायची ।
६. बाँझ ककोली ।
७. बाराही कंद । गेठी ।
८. एक वर्मवृत्त का नाम जिसमें चार गुरु होते हैं ।
९. एक तीर्थ पवित्र क्षोत्र का नाम । दे॰ कन्याकुमारी ।
कन्या । बेटी ।
३. छोटी इलाइची ।
४. कान में पहनने की बाली ।
५. बालू । रेत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्या᳙ f. See कन्या᳙ below;
कन्या᳙ f. (√ कन्, Uṇ. iv, 111), a girl, virgin, daughter, RV.; AV. &c., MBh. &c. (कन्यां √ दा or प्र-√ दा or प्र-√ यम् or उप-√ पद्, Caus. to give one's daughter in marriage, Mn. viii, ix; कन्यां प्रति-√ ग्रह् or √ हृ or √ वह्, to receive a girl in marriage, marry, Mn. ix)
the sign of the zodiac Virgo, VarBṛ. & VarBṛS. &c.
the female of any animal, Mṛcch.
N. of Durgā, MBh. iii, 8115
N. of a tuberous plant growing in Kaśmīra, Suśr.
Aloe Perfoliata, L.
several other plants, L.
N. of a metre (of four lines, each of them containing four long syllables).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (249,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्या [Uṇ. 4. 111] 1 An unmarried girl or daughter; R. 1. 51, 2. 10, 3. 33; Ms. 10. 8. --2 A girl ten years old. --3 A virgin, maiden; Ms. 8. 367, 3. 33. --4 A woman in general. --5 The sixth sign of the zodiac, i. e. Virgo. --6 N. of Durgā. --7 Large cardamoms. --Comp. --अंतःपुरं the women's apartments; सुरक्षितेपि कन्यांतःपुरे कश्चित्प्रविशति Pt. 1; Mv. 2. 50. --आट a. following after or hunting young girls. --(टः) {1} the inner apartments of a house. {2} a man who hunts or goes alter young girls. --कुब्जः N. of a [] country. --(ब्जं) N. of an ancient city in the north of India, situated on a tributary of the Ganges, now called Kanoja. --कुमारि f., --री N. of Durgā. --गतं the position of a planet in the sign Virgo. --ग्रहणं taking a girl in marriage. --दानं giving away a girl in marriage. --दूषणं defilement of a virgin. --दोषः a defect or blemish in a girl, bad repute (such as a disease &c.). --धनं dowry. --पतिः ‘daughter's husband’, a son-in-law. --पालः a dealer in slave girls. --पुत्रः, गभः the son of an unmarried daughter (called कानीन). --पुरं the women's apartments. --भर्तृ m. {1} a son-in-law. {2} N. of Kārtikeya. --रत्नं a very fine girl; कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्ते Mv. 1. 30. --राशिः the sign Virgo. --वेदिन् m. a son-in-law (marrying one's girl); Y. 1. 262. --शुल्कं money given to the bride's father as her price, purchase-money of a girl. --स्वयंवरः the choice of a husband by a maiden. --हरणं ravishment or seduction of a maiden; Ms. 3. 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्या स्त्री कन--यत् अघ्र्या० नि० । “कन्यायाः कनीन् चेति निर्देशात् “वयसि प्रथम” पा० न ङीष् । १ अनूढायां स्त्रियां २ अनूढदुहितरि “अकृतोपयमा कन्या” सा० द० । ३ मेषादितः षष्ठे राशौ च । निरुक्तौ ४, १५ । अन्यैव निरुक्तिरुक्ता । “कन्या कमनीया भवति क्वेयं नेतव्येति कमनेनानीयते इति वा कनतेर्वा स्यात् कान्तिकर्मणः” तत्र स- त्र पृषो० साधु । भा० व० ३०६ अ० अन्यैव निरुक्तिर्दर्शिता “सर्वान् कामयते यस्मात् कमेर्धातोश्च भा- विनि! । तस्मात् कन्येह सुश्रोणि! स्वतन्त्रा व- रवर्ण्णिनि!” ३ योषिन्मात्रे । “अहल्या द्रौपदी कुन्ती तारा मन्दोदरी तथा । पञ्च कन्याः स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्” पुरा० । “आचारलाजैरिव पौरकन्याः” रघुः ४ दुहितृमात्रे “नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पतिम्” रघुः । [] “ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायामम्बष्ठोनाम जायते” “निषादः शूद्र- कन्यायां यः पारशव उच्यते” । “क्षत्रियाच्छूद्रकत्यायां क्रूरा चारविहारवान् । क्षत्रशूद्रवपुर्जन्तुरुग्रोनास प्रजायते” मनुः तत्र अनूढदुहितरि “कन्यायां दत्तशुल्कायां श्रोयां- श्चेत् वर आव्रजेत्” कात्या० स्मृतिः “पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्मृता । सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न विदुष्यति, विष्णुः । ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात् स्वयंवरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनः सदा” विष्णुः । ५ अनूढस्त्रीमात्रे “प्रसह्य क- न्याहरणं राक्षसोविधिरुच्यते” । “योऽकन्यां दूषयेत् कन्याम्” । “अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्य्यात् दर्पेण मानवः” इति च याज्ञ० । “कन्यैव कन्यां या कुर्य्यात् तस्याः स्याद्द्विशतो दमः” । “या तु कन्यां प्रकुर्य्यात् सा सद्योवै मौण्ड्यमर्हति” मनुः “कन्यैवाक्षतयोनिर्या” स्मृतिः । “सह चान्यया स्थविरराजकन्यया” माघः । “सेकान्ते पुनःकन्याभिस्तत्क्षणोज्झतवृक्षकम्” रघुः । कन्याया भावः । कन्यात्व संज्ञात्वान्न पुंवद्भावः । पुरु- षसङ्गरहितावस्थायां “कन्यात्वे दूषिते चापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम!” भा० आ० ६० । विवाहयोग्यावस्थाययाञ्च । “प्रादाच्च तस्यै कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः” भा० आ० १११ अ० । कन्यादावविक्रयवोर्गुणदीषौ यथा । “कन्यां ये तु प्रयच्छन्ति यथाशक्ति स्वलङ्कृताम् । विवाहकाले संप्राप्ते यथोक्तसदृशे वरे! क्रमात् क्रमं क्रतुशतमनुपूर्वं लभन्ति ते । श्रुत्वा कन्याप्रदानन्तु पितरः प्रपितामहाः । विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते । ब्राह्मेण तु विवाहेन यस्तु कन्यां प्रयच्छति । ब्रह्मलोकं व्रजेच्छीघ्रं ब्र- ह्माद्यैः पूजितः सुरैः । दिव्येन तु विवाहेन यस्तु कन्यां प्रयच्छति । भित्त्वा द्वारन्तु सूर्य्यस्य स्वर्गलोकञ्च गच्छति । गान्धर्व्वेण विवाहेन यस्तु कन्यां प्रयच्छति । गन्धर्वलोक मासाद्य क्रीडते देववच्चिरम् । शुल्केन दत्त्वा यो कन्यां तां पश्चात् सम्यगर्च्चयेत् । स किन्नरैश्च गन्धर्वैः क्रीडते काल मक्षंयम् । (शुल्केन गोमिथुनरूपशुल्कोपलक्षितेनार्षेण) न मत्युं कारयेत्तासां पूज्याश्च सततं गृहे । ब्रहु- देया विशेषेण ब्राह्मी भोज्या सदा भवेत् । कन्यायां ब्र- ह्मदेयायामभुञ्जन् सुखमश्नुते । अथ भुञ्जीत यो मोहात् भूक्त्वा स नरकं व्रजेत् । अप्रजायाञ्च कन्यायां न भुञ्जीयात् कदाचन । दौहित्रस्य मुखं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचसि” । यः कत्यापालनं कृत्वा करोति यदि विक्रयम् । विक्रेता धनलो- [] भन कुम्भीपाकं स गच्छति । कन्यामूत्रपुरीषञ्च तत्र भक्ष- ति पातकी । कृमिभिर्दंशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश । मृ- तश्च व्याधयोनौ च स लभेज्जन्म निश्चितम् । विक्रीणीते मांसभार वहत्येव दिवानिशमिति” ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् । विवाह्यकन्यालक्षमुपयमशब्दे उक्तम्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्या, स्त्री, (कन् दीप्तौ + अघ्न्यादित्वात् यक् इत्यु- णादौ ४ । १११ । कन्यायाः कनीन् चेति निर्द्दे शात् पाणिनिमतानुसारेण न ङीष् अतष्टाप् ।) कुमारी । इत्यमरः ॥ २ । ६ । ८ । सा तु दशम- वर्षीया । इति स्मृतिः ॥ (यथा महाभारते वनपर्ब्बणि । “यस्मात् कामयते सर्व्वान् कमेर्धातोश्च भाविनि ! । तस्मात् कन्येह सुश्रोणि ! स्वतन्त्रा बरवर्णिनि !” ॥) नारी । ओषधीविशेषः । घृतकुमारी इति ख्याता । इति सेदिनी ॥ यथा सुश्रुते निदानस्थाने ॥ (“कान्तैर्द्वादशभिः पत्रैर्मयूराङ्गरुहोपमैः । कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी” ॥ “शोथघ्नी कासहा कन्या” ॥ इति वैद्यकद्रव्य- गुणः ॥ विशेषगुणादयोऽस्या घृतकुमारीशब्दे द्रष्टव्याः ॥) स्थूलैला । वाराहीकन्दः । बन्ध्याकर्को- टकी । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ मेषादिद्वादश- राश्यन्तर्गतषष्ठराशिः । सा तु उत्तरफल्गुनीशेष- पादत्रयहस्तासमुदाययुक्तचित्राप्रथमार्द्धेन भवति । तदधिष्ठातृदेवतायाः स्वरूपं यथा । जले । नौकास्थ- शस्याग्निधारिणी स्त्री । इति दीपिका ॥ अपि च । नीलकण्ठीजातके ॥ “पाण्डुर्द्विपात् स्त्रीद्वितनुर्यमाशा- निशामरुच्छीतसमोदयक्ष्मा । कन्यार्द्धशब्दा शुभभूमिवैश्य- रूक्षाल्पसङ्गप्रसवा शुभा च” ॥ * ॥ मतान्तरे सा तु शीर्षोदया । दिनबला । पिङ्गल- वर्णा । दक्षिणदिक्स्वामिनी । वायुप्रकृतिः । शीत- लस्वभावा । शुद्धभूमिचरा । वैश्यवर्णा । रूक्षा । श्लथाङ्गा । खटच्छब्दा । अल्पसन्ताना । अल्प- पुंसङ्गा च ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “वेदशास्त्रे श्रद्धावान् स्थानरोषे खेदितः भार्य्यायां । सदा विरसश्च” । इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ जन्मकालीन- चन्द्राश्रितैतद्राशिफलम् । यथा कोष्ठीप्रदीपः ॥ [] “युवतिगे शशिनि प्रमदाजन- प्रबलकेलिविलासकुतूहलैः । विमलशीलयुता जननोत्सवैः सुविधिना विधिना सहितः पुमान्” ॥ * ॥ तस्या उदये तन्नामकलग्नं भवति । तस्य गणित- प्राप्तपरिमाणं दशव्यङ्गुलाधिकपञ्चाङ्गुलप्रभे देशे वर्त्तमानोनविंशायनांशे ऊनत्रिंशत्पलाधिकपञ्चद- ण्डाः । इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “कन्यालग्नोद्भवो मर्त्यो नानाशास्त्रविशारदः । सौभाग्यगुणसम्पन्नः सुन्दरः सुरतप्रियः” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ सुता । तस्या विवाहं वि- नान्यसंस्कारकर्म्मणि वृद्धिश्राद्धनिषेधो यथा, -- “कन्याया निष्क्रमो नास्ति वृद्धिश्राद्धंन विद्यते । नामान्नप्राशनं चूडां कुर्य्यात् स्त्रीणाममन्त्रकम्” ॥ “जातकर्म्मादिचूडान्तं कुमार्य्याश्चाप्यमन्त्रकम् । कर्त्तव्यं पञ्चभिर्व्वर्णैरेकं निष्क्रमणं विना” ॥ इति च महानिर्व्वाणतन्त्रे नवमोल्लासः ॥ (तीर्थविशेषः । यथा महाभारते ३ । ८३ । १०४ । “ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ ! कन्यातीर्थमनुत्तमम् । कन्यातीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-021-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कन्या" आता है (60)
धीदा कन्या । कुँआरी लड़कीकुमारी दस वर्ष से बारह वर्ष तक की अवस्था की कन्या । यौ॰—कुमारीपूजाकन्यिका कन्या । कुमारीसुता लड़की । कन्या । पुत्री । बेटीधीलटि पुत्री । कन्यानंदिनी कन्या । पुत्री । लड़की । बेटीपुत्री कन्या । लड़की । बेटीआत्मोद्भवा कन्यावरदा कन्याअंगजा कन्या । पुत्री । बेटीतनुजा कन्या । लड़की । पुत्री । बेटीधीलटी पुत्री । कन्यावर्या कन्यास्वजा कन्या । पुत्री । बेटीउद्वहा कन्या । पुत्रीकनीनका कुमारी । कन्याद्रुही कन्याबालिका छोटी लड़की । कन्याशीर्षोदय ज्योतिष में मिथुन, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, कुंभ और मीन राशिसूनू कन्या । पुत्री । बेटी । लड़कीदायादी कन्यादुहिता कन्या । लड़कीद्वयात्मक दो स्व्रभाव की राशियाँ जो ये हैं— मिथुन, कन्या, धनु और मीनदेहसंचारिणी कन्या । लड़कीनगनी वह कन्या जो रजोधर्म को प्राप्त न हुई हो । वह कन्या जिसके स्तन न उठे हो…बरनी वरणीय । कन्यामेये कन्या । बेटी । पुत्रीचिंजी पु † संज्ञा स्त्री॰ लड़की । कन्याछोकडी लड़की । कन्या । बेटीडावरी † संज्ञा स्त्री॰ लड़की । बेटी । कन्यातनैया पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ पुत्री । बेटी । कन्या । लड़कीदेहजा पुत्री । कन्याबालकी कन्या । लड़की । पुत्रीबेटकी पु † संज्ञा स्त्री॰ बेटी । कन्या । पुत्री । लड़कीमरियम वह बालिका जिसका विवाह न हुआ हो । कुमारी । कन्यासारधू † संज्ञा स्त्री॰ पुत्री । बेटी । कन्याअंगजाई पुत्री । बेटी । कन्याचुनिया (सुनारों की बोली में) लड़की । कन्यादायादा कन्यादुख्तर पुत्री । कन्या । यौ॰—दुख्तरे खाना = कुमारी कन्या । दुख्तरे खीबा = सौत …आत्मसमुद्भवा कन्याजनी दासी । सेविका । अनुचरीजामि बहिन । भगिनीबाला युवती स्त्री । जवान स्त्री । बारह तेरह वर्ष से सोलह सत्रह वर्ष तक की अ…यामि कुलवधू । कुलस्त्रीदेवकी वसुदेव की स्त्री और श्रीकृषण की माता । विशेष—जब वसुदेव के साथ इसका विव…सपिंड एक ही कुल का पुरुष जो एक ही पितरों को पिंडदान करता हो । एक ही खानदान क…दारिका बालिकानना माताअगम्या नगमन करने योग्य । मैंथुन के अयोग्यकनीनिका आँख की पुतली या तारावर्गोत्तम फलित ज्योतिष में राशियों के वे श्रेष्ठ अंश जिनमें स्थित ग्रह शुभ होते …विश् वह जिसने जन्म मिला हो । प्रजाधिय पु संज्ञा स्त्री॰वंशजा वंशलोचनधिआ † संज्ञा स्त्री॰बबुई † संज्ञा स्त्री॰बीबी कुलवधू । कुलीन स्त्रीत्रिशांश किसी पदार्थ का तीसवाँ भाग । किसी चीज के तीस भागों में से एक भागनिवृत्तसंतापनीय सुश्रुत के अनुसार एक रसायन जिसमें अठारह ओषधियाँ हैं । विशेष—कहते हैं, …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें