🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:59:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जामि
jāmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जामि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बहिन । भगिनी ।
२. लड़की कन्या ।
३. पुत्रबधू । बहु । पतोहू ।
४. अपने संबंध या गोत्र की स्त्री ।
५. कुल स्त्री । घर की बहु बेटी । विशेष—मनुस्मृति में यह शब्द आया है जिसका अर्थ कुल्लूक ने भगिनी, सपिंड की स्त्री, पत्नी, कन्या, पुत्रवधू आदि किया है । मनु ने लिखा है कि जिस घर में जामि प्रतिपूजित होती है; उसमें सुख की वृद्धि होती है, और जिसमें अपमानित होती है, उस कुल का नाश हो जाता है ।
जामि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ याम] दे॰ याम और 'जाम' उ॰—प्रथम जामि निसि रज्ज कज्ज हैगै दिष्षत लगि । दुतिय जाम संगीत उछव रस कित्ति काव्य जगि ।—पृ॰ रा॰, ६ ।११ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जामि mfn. related like brother and sister, (f. with [RV. i, iii, ix] or without स्वसृ) a sister, (rarely m.) a brother, RV. (‘sisters’, = fingers; ‘7 sisters’ = 7 acts of devotion in Soma worship, ix, 66, 8; cf. सप्त-), AV.
related (in general), belonging or peculiar to, customary, usual, (m.) a relative, RV. (cf. जां-धित s.v. जा)
जामि f. a female relative of the head of a family, esp. the daughter-in-law, Mn. iii, 57 f.; MBh. xiii, xv; BhP. iv, 28, 16
a sister (?), Yājñ. i, 157
a virtuous woman, L.
N. of a goddess, TBr. i, 7, 2, 6 (cf. ˚मी)
जामि n. the relation of brother and sister, consanguinity, RV. iii, 54, 9; x, 10, 4
(in Gr. and in liturgy) uniformity, repetition, tautology, TS.; TBr.; ŚBr.; AitBr.; Lāṭy.; Nir.
water, Naigh. i, 12 (v.l. ˚मि-वत्)
cf. अ-, वि-, सप्त-, समावज्-, सु-, सोम-
देव-जामि;
जामि [cf. Lat. geminus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जामि a. [जम्-इन् नि˚ वृद्धिः] 1 [] Customary, usual. --2 Peculiar, or belonging to. --मिः f. 1 A sister. --2 A daughter. --3 A daughter-in-law. --4 A near female relative ( सन्निहितसपिंडस्त्री Kull.); Ms. 3. 57-58. --5 A virtuous and respectable woman. --6 Ved. A finger. --7 Water. --n. 1 Blood-relationship, relation of sister and brother. --2 Relation (in general), descent. --3 Tautology.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जामि(मी) स्त्री जम--इन् नि० वृद्धिः । १ भगिन्यां २ कुल- स्त्रियां, अमरः ३ दुहितरि, ४ स्नुषायां, ५ सन्निहितसपि- ण्डस्त्रियाम्, शब्दार्थचि, “जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः” “शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यन्त्याशु तत्कुलम् । शोचन्ति तु न यत्रैता बर्द्धते तद्धि सर्वदेति” मनुः । “ग्रहपतिसंवर्द्धनीयसन्निहितसपिण्डस्त्रियो जामय इति” कुल्लू० वा ङीप् । तत्रार्थे शब्दर० । “मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्य्यया । दुहित्रा दासबर्गेण विवादं न समाचरेत्” भा० शा० २४३ अ० । स्त्री ब० व० । ६ उदके ७ अङ्गुलौ निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3113,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जामिः, स्त्री, (जम् + इञ् । इन् निपातनात् साधुरित्येके ।) स्वसा । कुलस्त्री । इत्यमरः । ३ । ३ । १४२ ॥ (यथा, मनुः । ३ । ५७ । “शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यन्त्याशु तत्- कुलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें