🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

याम
yāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पहर के नाम (1.4.7) प्रहर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
याम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तीन घंटे का समय । पहर ।
२. एक प्रकार के देवगण । इनका जन्म मार्कडेय पुराण के अनुसार स्वायंभुव मनु के समय यज्ञ और दक्षिणा से हुआ था । ये संख्या में बारह हैं ।
३. काल । समय ।
४. नियंत्रण । संयम । रोक (को॰) ।
५. जाने का साधन, गाड़ी आदि (को॰) ।
६. गमन । जाना ।
७. पथ । मार्ग (को॰) ।
८. प्रगति [को॰] ।
याम २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ यामी] यम संबंधी ।
याम ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ यामि] रात । उ॰— दोऊ राजत श्यामा श्याम । ब्रज युवती मंडली विराजत देखति सुरगन बाम । धन्य धन्य वृंदाबन को सुख सुरपुर कौने काम । धनि वृष- भानु सुता धनि मोहन धनि गोपिन को काम । इनकी को दासी सरि ह्लै है धन्य शरद की याम । कैसेहु सूर जनम ब्रज । पावै यह सुख नहिं तिहुँ धाम ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. याम m. (for 2. see below, for 3. see p. 851, col. 3) motion, course, going, progress, RV.; AV.; Br.
a road, way, path, ib.
a carriage, chariot, RV.
(ifc. f. आ) a night-watch, period or watch of 3 hours, the 8th part of a day, Mn.; MBh. &c.
pl. N. of a partic. class of gods, MBh.; Hariv.; Pur. (याम-स्यार्कः w.r. for यम्˚, q.v.)
2. याम in comp. for 2. यामन्.
3. याम m. (√ यम्; for 1. 2. याम See p. 850, col. 1) cessation, end, TS.
restraint, forbearance (= यम, संयम), L.
याम mf(ई)n. (fr. यम, of which it is also the Vṛddhi form in comp.) relating to or derived from or destined for Yama, Br.; Kauś.; Mn.
याम n. N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामः [यम्-घञ्] 1 Restraint, forbearance, control. --2 A watch, oneeighth part of a day, a period of three hours; अविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् U. 1. 27; पांश्चमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना R. 17. 1; so यामवती, त्रियामा &c. --3 Going, proceeding. --4 Motion, course. --5 Ved. A road. --6 Progress. --7 A car, carriage. --Comp. --घोषः {1} a cock. {2} a gong or metal-plate on which night-watches are struck. --तर्यं, --दुंदुभिः, --नाली = यामघोष (2); मंद्रध्वनित्याजितयामतूर्यः R. 6. 56. --यमः a stated occupation for every hour. --वृत्तिः f. being on watch or guard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याम पु० यम घञ् । १ समये मेदि० १ प्रहरे च अमरः । “यामो यातस्तथापि नायातः” इति सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यामः, पुं, (याति यायते वा । या + “अर्त्तिस्तु- सुहुमृधृक्षिक्षुभायावापदियक्षिनीभ्यो मन् ।” उणा० १ । १४० । इति मन् । यम् + घञ् वा ।) दिवारात्र्योश्चतुर्थभागैकभागः । तत्पर्य्यायः । प्रहरः २ । इत्यमरः । १ । ४ । ६ ॥ (यथा, मनौ । ७ । १४५ । “उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः । हुताग्निर्ब्राह्मणांश्चार्च्च्य प्रविशेत् स शुभां सभाम् ॥”) संयमः । इति मेदिनी । मे, २४ ॥ (गमनम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । ४८ । ४ । “उषो ये ते प्र यामेषु युञ्जते ।” “यामेषु गमनेषु ।” इति तद्भाष्पे सायणः ॥ गमन- साधनः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ५१ । ४ । “कुवित्स देवीः सनयो नवो वा यामो बभूयादुषसो वो अद्य ॥” “यामो गमनसाधनः स रथः ।” इति सायणः ॥ देवगणभेदः । यथा, मार्कण्डेयपुराणे । १५ । १८ । “यज्ञस्य दक्षिणायान्तु पुत्त्रा द्बादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-040-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें