🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:28:17 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

याम (पुंलिङ्ग)

निरोध, धैर्य, नियन्त्रण्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायामःयामौयामाः
द्वितीयायामम्यामौयामान्
तृतीयायामेनयामाभ्याम्यामैः
चतुर्थीयामाययामाभ्याम्यामेभ्यः
पञ्चमीयामात् / यामाद्यामाभ्याम्यामेभ्यः
षष्ठीयामस्ययामयोःयामानाम्
सप्तमीयामेयामयोःयामेषु
सम्बोधनहे यामहे यामौहे यामाः

अर्थ: निरोध, धैर्य, नियन्त्रण्
संस्कृत: पर्याय: प्रहर

📚 अमरकोश में:
• पहर के नाम (१.४.७) — पर्याय: प्रहर
• संयम (३.२.१८) — पर्याय: वियाम, वियम, यम, संयाम, संयम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

याम (नपुंसकलिङ्ग)

यम से संबन्ध रखने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायामम्यामेयामानि
द्वितीयायामम्यामेयामानि
तृतीयायामेनयामाभ्याम्यामैः
चतुर्थीयामाययामाभ्याम्यामेभ्यः
पञ्चमीयामात् / यामाद्यामाभ्याम्यामेभ्यः
षष्ठीयामस्ययामयोःयामानाम्
सप्तमीयामेयामयोःयामेषु
सम्बोधनहे यामहे यामेहे यामानि

अर्थ: यम से संबन्ध रखने वाला
संस्कृत: पर्याय: प्रहर

📚 अमरकोश में:
• पहर के नाम (१.४.७) — पर्याय: प्रहर
• संयम (३.२.१८) — पर्याय: वियाम, वियम, यम, संयाम, संयम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें