🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जनी
janī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चक्रवर्तिनी (लाख-लता) के नाम (2.4.153) जतूका · रजनी · जतुकृत् · चक्रवर्तिनी
बहू (पुत्र की पत्नी) (2.6.9) स्नुषा · वधू
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जनी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ जन]
१. दासी । सेविका । अनुचरी । उ॰— धाइ, जनी, नाइन, नटी प्रगट परोसिनि नारि ।—केशव ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ६८ ।
२. स्त्री ।
३. उत्पन्न करनेवाली । माता ।
४. जन्माई हुई । कन्या । लड़की । पुत्री । उ॰—प्यारी छबि की रासि बनी । जाहि विलोकि निमेष न लागत श्री वृषभानु जनी ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ४५ ।
जनी ३ वि॰ स्त्री॰ उत्पन्न की हुई । पैदा की हुई । जनमाई हुई ।
जनी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ जननी] एक प्रकार की ओषधि जिसे पर्पटी या पानड़ी भी कहते हैं । विशेष—यह शीतल, वर्णकारक, कसैली, कड़वी, हलकी, अग्नि- दीपक, रुचिकारक तथा रक्त, पित्त, कफ, रुधिरविकार, कोढ़, दाह, वमन, तृषा, विष, खुजली और व्रण का नाश करनेवाली कही गई है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनी f., see ˚नि
a daughter-in-law (cf. जामि), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (411,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनिः, --जनिका, --जनी f. 1 Birth, creation, production. --2 A woman. --3 A mother. --4 A wife. --5 A daughterin-law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0506-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनि(नी) स्त्री जनं--भावे इन् वा ङीप् । १ उत्पत्तौ “जनिः कर्त्तुः प्रकृतिः” पा० २ अभूतप्रादुर्भावे । जायते स्वयं गर्भो वाऽस्याम्, आधारे इ । २ नार्य्याम् । ३ मातरि ४ स्नुषायां च अमरः ५ जायायाम् । जायते आरोग्यमनया । ६ ओषधि- भेदे ७ जतुकायाञ्च शब्दरत्ना० । ८ जनीनामगन्धद्रव्ये रायमुकुटः । “उदीर्य्य धुर्य्यं कपटाज्जनीं जनः” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3025,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनी, स्त्री, (जायते सन्ततिर्यस्यामिति । जन + “जनिघसिभ्यामिण् ।” उणां ४ । १२९ । इतीण् जनिवध्योश्चेति वृद्धिनिषेधः । ततः कृदिकारा- दिति ङीष् ।) सीमन्तिनी । बधूः (जन + भावे इण् ।) उत्पत्तिः । (जायते आरोग्यमनया । करणे इण् ।) ओषधीभित् । इति मेदिनी । ने, ६ ॥ शेषस्य पर्य्यायः । जतूका २ रजनी ३ जतुकृत् ४ चक्रवर्त्तिनी ५ संस्पर्शा ६ । इत्य- मरः । २ । ४ । १५३ ॥ जतुका ७ जनिः ८ जननी ९ । इति भरतः ॥ राजनिर्घण्टोक्तगुण- पर्य्यायौ जतुकाशब्दे द्रष्ठव्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-508-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें