🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सपिंड
sapiṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सपिंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ सपिण्ड] एक ही कुल का पुरुष जो एक ही पितरों को पिंडदान करता हो । एक ही खानदान का । विशेष—छह् पीढ़ी उपर और छह् पीढी़ नीचे तक के लोग सपिंड की गणना में आते है । इनके अतिरिक्त माता, नाना और पड़नाना आदि, कन्या, कन्या का पुत्र और पौत्र आदि तथा पिता माता के भाई बहिन आदि बहुत से आते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—पिण्ड &c. See s.v.
स-पिण्ड m. ‘having the same Piṇḍa’, a kinsman connected by the offering of the Piṇḍa (q.v.) to certain deceased ancestors at the Śrāddha (q.v.; the kinship is through six generations in an ascending and descending line, or through a man's father, father's father, father's grandfather; mother, mother's father, mother's grandfather; son, son's son, son's grandson; daughter, daughter's son &c.; and also includes father's mother, father's grandmother &c., also father's brothers and sisters, mother's brothers and sisters, and several others), GṛŚrS.; Gaut.; Mn. v, 60; MBh. &c. (RTL. 285; 286 IW. 248; 266).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सपिंडः ‘Having the same पिंड or funeral rice-ball offering’, a kinsman connected by the offering of the funeral rice-ball to the Manes of certain relations; Y. 1. 52; Ms. 2. 247, 5. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1091-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सपिण्ड त्रि० समानः पिण्डः स्वदेहारम्भकांशभेदः श्राद्धे देयपिण्डो वा यस्य समानस्य सः । एकदेहारभ्यदेहे ज्ञा- तिभेदे “असपिण्डा च या मातुरिति” स्मृतिः । ज्ञाती- नाञ्च साक्षात् परम्परया अतिपरम्परया वा एकदेहार- भ्यत्वात्तघात्वम् मिता० । २ दातत्वभोक्त त्वेनैकपिण्डयुते टायभा० । एतच्च दायग्रहणोपयोगिसापिण्ड्यामिति । सपिण्डता हि विषयभेदेन त्रिविधा अशौचोपयोगिनी [] विवाहोपयोगिनी दायोपयोगिनी चेति । तत्र समानदेह- सम्बन्धे या सपिण्डता साऽशौचग्रहणार्था विवाहार्था च । श्राद्धे देयपिण्डसम्बन्धात् सपिण्डता तु दायग्र- हणोपयोगिनीति विवेकः । यथोक्तं शु० त० रघुनन्दनेन “मत्स्यपुराणे “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्ड- भागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरु- षम्” । नन्वेवं भ्रात्रादिभिः सह पिण्डतल्लेपभोक्तृ- त्वासम्भवात् कथं सपिण्डत्वमिति चेदुच्यते तेषामपि पिण्डलेपयोः सम्बन्धोऽस्ति तथाच बौधायनः “प्रपिता- महः पितामहः पिता स्वयं, सोदर्य्यभ्रातरः सवर्णायाः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा एतानविभक्तदायादान् सपिण्डा- नासक्षते । विभक्तदायादान् सकुल्यानाधक्षते सद स्वङ्गजषु तद्गामी ह्यर्थो भवति” इति अस्यार्थः पित्रा- दिपिण्डत्रयेषु सपिण्डनेन भोक्तृत्वात् पुत्रादिभिस्त्रिभि- स्तत्पिण्डदानात् । यश्च जीवन् यस्य पिण्डदाता स मृतः सन् सपिण्डनेन तत् पिण्डभोक्ता एवं सति मध्य- स्थितः पुरुषः पूर्वेषा जीवन् पिण्डदाता मृतः सन् तत्- पिण्डभोक्ताऽपरेषां जीवतां पिण्डसम्प्रदाता आसीत् । मृतश्च तैः सह दौहित्रादिदेयपिण्डभोक्ता अतो येषा० मयं पिण्डदाता ये चास्य पिण्डभोक्तारस्तेऽविभक्तं पिण्डरूपं दायमश्नन्तीति अविभक्तदायादाः सपिण्डा इति । इदञ्च सपिण्डत्वं सकुल्यत्वञ्च दायग्रहणार्थम् अशौचाद्यर्थन्तु पिण्डलेपभुजामपि “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः” इति प्रागुक्तमत्स्यपुराणात् । वक्ष्यमाणकूर्मपुराणशङ्खलिखितवचनाच्च । पिण्डे यथा- परस्परं भाक्तृत्वं तथा लेपे तुल्यन्यायात् । हारलतायां कूर्मंपुराणम् “सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते । समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने । पिता पिता- महश्चैव तथैव प्रपितामहः । लेपभाजश्चतुर्थाद्याः सा- पिण्ड्यं साप्तपौरुषम्” । लेपभागिभ्यस्तूर्द्ध्वं यावज्जन्म- नाम्नोरवेदनं यावदमुकनाम्नोऽस्मात् पूर्वपुरुषादयं जात इति विशेषः अयमस्मत् कुले जात इति सामान्यतो वा स्मर्य्यते तावत् समानोदकत्वमिति हारलता । अत्र परवचनेनैव सापिण्ड्यसिद्धौ पूर्ववचनपूर्वार्द्धं जीवत्पितृ- कत्वादिना अधिकपुरुषेषु पिण्डलेपसम्बन्धेऽपि सपिण्ड- तानिवृत्तिज्ञापनाय । सर्वदेशीयाचारोऽपि तथा” । “अथ यः खलापण्डान् दत्त्वैव मृतः परतश्चाप्राप्त- पितृभावः स कथं सपिण्डः । एकपिण्डदातृत्वभाक्तृत्व- [] लक्षणसम्बन्धाभावादिति चेत् तद्योग्यतयेति ब्रूमः । योग्यताप्रयोजकञ्च सामान्यशास्त्रविषयत्वम् । ततश्चात्य- तिवृद्धप्रपितामहावधिकाधस्तनानां षण्णां पुंसां प्रत्येका- पेक्षया सप्तानामेकगोत्राणां स्वावधिपरतनानां सप्तानाञ्च सापिण्ड्यं पिण्डलेपयोर्दातृत्वभोक्तृत्वसम्बन्धादिति । स्त्रीणान्तु भर्तृसापिण्ड्येन सापिण्ड्यम् “प्रत्तानां भर्तृ- सापिण्ड्यमिति” वचनात् । नन्वेवं कन्यायाः कथं स- पिण्डतेति चेत् आदिपुराणवचनात् त्रैपुरुषं सापिण्ड्यम् । यथा “सपिण्डता तु कन्यानां सवर्णानां त्रिपौरुषी” । अत्र कन्यानामूढानाम् “अपत्तानां त्रिपौरुषमिति” वशि- ष्ठवचनात् । तेन आत्मपञ्चमे वृद्धप्रपितामहे सापिण्ड्यं निवर्त्तते इति प्रतिपादितम् । अत एव कन्यायाः प्र- पितामहभ्रात्रा तत्सन्ततिमिः सह
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सपिंड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें