🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:59:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सपिंड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सपिंड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सपिंड

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सपिंड
सपिंड
sapiṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सपिंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ सपिण्ड] एक ही कुल का पुरुष जो एक ही पितरों को पिंडदान करता हो । एक ही खानदान का । विशेष—छह् पीढ़ी उपर और छह् पीढी़ नीचे तक के लोग सपिंड की गणना में आते है । इनके अतिरिक्त माता, नाना और पड़नाना आदि, कन्या, कन्या का पुत्र और पौत्र आदि तथा पिता माता के भाई बहिन आदि बहुत से आते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—पिण्ड &c. See s.v.
स-पिण्ड m. ‘having the same Piṇḍa’, a kinsman connected by the offering of the Piṇḍa (q.v.) to certain deceased ancestors at the Śrāddha (q.v.; the kinship is through six generations in an ascending and descending line, or through a man's father, father's father, father's grandfather; mother, mother's father, mother's grandfather; son, son's son, son's grandson; daughter, daughter's son &c.; and also includes father's mother, father's grandmother &c., also father's brothers and sisters, mother's brothers and sisters, and several others), GṛŚrS.; Gaut.; Mn. v, 60; MBh. &c. (RTL. 285; 286 IW. 248; 266).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सपिंडः ‘Having the same पिंड or funeral rice-ball offering’, a kinsman connected by the offering of the funeral rice-ball to the Manes of certain relations; Y. 1. 52; Ms. 2. 247, 5. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1091-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सपिण्ड त्रि० समानः पिण्डः स्वदेहारम्भकांशभेदः श्राद्धे देयपिण्डो वा यस्य समानस्य सः । एकदेहारभ्यदेहे ज्ञा- तिभेदे “असपिण्डा च या मातुरिति” स्मृतिः । ज्ञाती- नाञ्च साक्षात् परम्परया अतिपरम्परया वा एकदेहार- भ्यत्वात्तघात्वम् मिता० । २ दातत्वभोक्त त्वेनैकपिण्डयुते टायभा० । एतच्च दायग्रहणोपयोगिसापिण्ड्यामिति । सपिण्डता हि विषयभेदेन त्रिविधा अशौचोपयोगिनी [] विवाहोपयोगिनी दायोपयोगिनी चेति । तत्र समानदेह- सम्बन्धे या सपिण्डता साऽशौचग्रहणार्था विवाहार्था च । श्राद्धे देयपिण्डसम्बन्धात् सपिण्डता तु दायग्र- हणोपयोगिनीति विवेकः । यथोक्तं शु० त० रघुनन्दनेन “मत्स्यपुराणे “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्ड- भागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरु- षम्” । नन्वेवं भ्रात्रादिभिः सह पिण्डतल्लेपभोक्तृ- त्वासम्भवात् कथं सपिण्डत्वमिति चेदुच्यते तेषामपि पिण्डलेपयोः सम्बन्धोऽस्ति तथाच बौधायनः “प्रपिता- महः पितामहः पिता स्वयं, सोदर्य्यभ्रातरः सवर्णायाः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा एतानविभक्तदायादान् सपिण्डा- नासक्षते । विभक्तदायादान् सकुल्यानाधक्षते सद स्वङ्गजषु तद्गामी ह्यर्थो भवति” इति अस्यार्थः पित्रा- दिपिण्डत्रयेषु सपिण्डनेन भोक्तृत्वात् पुत्रादिभिस्त्रिभि- स्तत्पिण्डदानात् । यश्च जीवन् यस्य पिण्डदाता स मृतः सन् सपिण्डनेन तत् पिण्डभोक्ता एवं सति मध्य- स्थितः पुरुषः पूर्वेषा जीवन् पिण्डदाता मृतः सन् तत्- पिण्डभोक्ताऽपरेषां जीवतां पिण्डसम्प्रदाता आसीत् । मृतश्च तैः सह दौहित्रादिदेयपिण्डभोक्ता अतो येषा० मयं पिण्डदाता ये चास्य पिण्डभोक्तारस्तेऽविभक्तं पिण्डरूपं दायमश्नन्तीति अविभक्तदायादाः सपिण्डा इति । इदञ्च सपिण्डत्वं सकुल्यत्वञ्च दायग्रहणार्थम् अशौचाद्यर्थन्तु पिण्डलेपभुजामपि “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः” इति प्रागुक्तमत्स्यपुराणात् । वक्ष्यमाणकूर्मपुराणशङ्खलिखितवचनाच्च । पिण्डे यथा- परस्परं भाक्तृत्वं तथा लेपे तुल्यन्यायात् । हारलतायां कूर्मंपुराणम् “सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते । समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने । पिता पिता- महश्चैव तथैव प्रपितामहः । लेपभाजश्चतुर्थाद्याः सा- पिण्ड्यं साप्तपौरुषम्” । लेपभागिभ्यस्तूर्द्ध्वं यावज्जन्म- नाम्नोरवेदनं यावदमुकनाम्नोऽस्मात् पूर्वपुरुषादयं जात इति विशेषः अयमस्मत् कुले जात इति सामान्यतो वा स्मर्य्यते तावत् समानोदकत्वमिति हारलता । अत्र परवचनेनैव सापिण्ड्यसिद्धौ पूर्ववचनपूर्वार्द्धं जीवत्पितृ- कत्वादिना अधिकपुरुषेषु पिण्डलेपसम्बन्धेऽपि सपिण्ड- तानिवृत्तिज्ञापनाय । सर्वदेशीयाचारोऽपि तथा” । “अथ यः खलापण्डान् दत्त्वैव मृतः परतश्चाप्राप्त- पितृभावः स कथं सपिण्डः । एकपिण्डदातृत्वभाक्तृत्व- [] लक्षणसम्बन्धाभावादिति चेत् तद्योग्यतयेति ब्रूमः । योग्यताप्रयोजकञ्च सामान्यशास्त्रविषयत्वम् । ततश्चात्य- तिवृद्धप्रपितामहावधिकाधस्तनानां षण्णां पुंसां प्रत्येका- पेक्षया सप्तानामेकगोत्राणां स्वावधिपरतनानां सप्तानाञ्च सापिण्ड्यं पिण्डलेपयोर्दातृत्वभोक्तृत्वसम्बन्धादिति । स्त्रीणान्तु भर्तृसापिण्ड्येन सापिण्ड्यम् “प्रत्तानां भर्तृ- सापिण्ड्यमिति” वचनात् । नन्वेवं कन्यायाः कथं स- पिण्डतेति चेत् आदिपुराणवचनात् त्रैपुरुषं सापिण्ड्यम् । यथा “सपिण्डता तु कन्यानां सवर्णानां त्रिपौरुषी” । अत्र कन्यानामूढानाम् “अपत्तानां त्रिपौरुषमिति” वशि- ष्ठवचनात् । तेन आत्मपञ्चमे वृद्धप्रपितामहे सापिण्ड्यं निवर्त्तते इति प्रतिपादितम् । अत एव कन्यायाः प्र- पितामहभ्रात्रा तत्सन्ततिमिः सह
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सपिंड" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सपिंडउमा-कोश सपिंड: एक ही कुल का पुरुष जो एक ही पितरों को पिंडदान करता हो । एक ही खानदान क… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सपिंड 📚 ➤ एक ही कुल का पुरुष जो एक ही पितरों को पिंडदान करता हो । एक ही खानदान क… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सपिंड 📚एक ही कुल का पुरुष जो एक ही पितरों को पिंडदान करता हो । एक ही खानदान क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें