🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाला
bālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. युवती स्त्री । जवान स्त्री । बारह तेरह वर्ष से सोलह सत्रह वर्ष तक की अवस्था की स्त्री ।
२. पत्नी । भार्या । जोरू ।
३. स्त्री । औरत ।
४. बहुत छोटी लड़की । नौ वर्ष तक की अवस्था की लड़की ।
५. पुत्री । कन्या ।
६. नारियल ।
७. हलदी ।
८. बेले का पौधा ।
९. खैर का पेड़ ।
१०. हाथ में पहनने का कड़ा ।
११. घीकुआर ।
१२. सुगंधबाला ।
१३. मोइया वृक्ष ।
१४. नीली कटसरैया ।
१५. एक वर्ष की अवस्था की गाय ।
१६. इलायची ।
१७. चीनी ककड़ी ।
१८. दस महाविद्याओं में से एक महाविद्या का नाम ।
१९. एक प्रकार की कीड़ी जो गेहूँ की फसल के लिये बहुत नाशक होती है ।
२०. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में तीन रगण और एक गुरु होता है ।
बाला २ वि॰ [फा॰ बालह् ?] ऊपर की ओर का । ऊँचा ।
बाला ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ बाल] जो बालकों के समान अज्ञान हो । बहुत ही सीधा सादा । सरल । निश्छल । यौ॰—बाला जोबन=उठती जवानी । वह जवानी जो अभी किशोर या अज्ञ हो । बाला भोला, बाली भोली = बहुत ही सीधा सादा । उ॰—तन बेसँभार केस औ चोली । चित अचेत जनु बाली भोली ।—जायसी (शब्द॰) ।
बाला ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ बाल]
१. कान का एक गहना । बाली । उ॰—बाला के जुग कान मैं बाला सोभा देत ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ३८८ ।
२. जौ और गेहूँ की बाल में लगनेवाला एक कीड़ा ।
बाला कुप्पी संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ बाला(=ऊँचा) + कुप्पी] प्राचीन काल का एक प्रकार का दंड जो अपराधियो को शारीरिक कष्ट पहुँचाने के लिये दिया जाता था । विशेष—इसमें अपराधी को एक छोटी पीढ़ी पर, जो एक ऊँचे खंभे से लटकती होती थी, बैठा देते थे; फिर उस पीढ़ी को रस्सी के सहारे ऊपर खींचकर एकदम से नीचे गीरा देते थे । इसमें आदमी के प्राण तो नहीं जाते थे, पर उसे बहुत अधिक शारीरिक कष्ट होता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाला (आ), f. a female child, girl, young woman (esp. one under 16 years), Mn.; MBh. &c.
a one year new cow, L.
small cardamoms, L.
Aloe Indica, L.
a kind of metre, L.
a partic. mystical prayer, Cat.
N. of the mother of Vālin and Su-grīva (said to have been formed by Prajā-pati out of some dust which had fallen into his eyes), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाला 1 A girl, a female child. --2 A young woman under sixteenyears of age. --3 A young woman (in general); जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितं Ś. 3. 1; इयं बाला मां प्रत्यनवरतमिंदीवरदलप्रभाचोरं चक्षुः क्षिपति Bh. 3. 67; Me. 83. --4 A variety of jasmine. --5 The cocoa-nut. --6 The plant घृतकुमारी. --7 Small cardamoms. --8 Turmeric. --Comp. --हत्या female infanticide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाला स्त्री० बालाः केशाकाराः पदार्थाः सन्त्यँस्य अच् । १ नारिकेले २ हरिद्रायां ३ मल्लिकाभेदे, ४ बलये, ५ मेध्ये च ६ त्रुटौ स्त्री मेदि० ७ घृतकुमार्य्यां (वाला) ८ गन्धद्रव्यभेदे, शब्दच० । ९ अम्बष्ठायां, १० नीलझिण्ट्याम् स्त्री राजनि० ११ षोडशवर्षीयायां स्त्रियां १२ कन्यायाञ्च “बर्षमात्रा भवेद् बाला” प्रा० त० उक्तायामेकवर्षीयायां १३ गवि स्त्री १४ देवी मूर्त्तिभेदे तन्त्रसारः । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । बालिका तत्रैव । बालुकायां, पत्रकाहलायां मेदि० कर्णभूषणे (कानबाला) मेदि० एलायां शब्द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4572,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाला, स्त्री, (बालाः केशा इव पदार्था विद्यन्ते यस्याः । बाल + अर्श आद्यच् ततष्टाप् ।) नारिकेलः । हरिद्रा । मल्लिकाभेदः । अलङ्कार- भेदः । मेध्यम् । त्रुटिः । स्त्री । इति मुद्राङ्किता मेदिनी ॥ घृतकुमारी । ह्रीवेरम् । इति शब्द- चन्दिका ॥ अम्बष्ठा । नीलझिण्टी । इति राज- निर्घण्टः ॥ एकवर्षवयस्का गौः । यथा, -- “वर्षमात्रातुबाला स्यादतिबाला द्विवार्षिकी ।” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ षोडशवर्षोया स्त्री । सा ग्रीष्मशरत्काले च प्रशंसनीया हर्षदा च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, रतिमञ्जर्य्याम् । “बाला स्त्री प्राणदा प्रोक्ता तरुणी प्राण- हारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणमादिशेत् ॥” यथा, मेघदूते । ८३ । “गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं बाल्य- रूपाम् ॥” कन्यामात्रेऽपि । यथा, मार्कण्डये । २१ । २८ । “इयञ्च मूर्च्छामगत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद ! ॥” पञ्चवर्षा स्मृता बाला । इति हारीते । १ । ५ ।) ऊनद्बिवार्षिकी कन्या । तस्यास्तद्बयस्कबालस्य च अग्निसंस्कारादिनिषेधो यथा, -- “अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद्बिनिःसृताः । न तेषामग्निसंस्कारो न पिण्डं नोदकक्रिया ॥” इति गारुडे १०७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-427-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाला" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें