उपजाति स्त्री “अनन्तरोदितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुप- जातयस्ताः । इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु वदन्ति जा- तिष्विदमेव नाम” वृ० र० उक्ते वर्ण्णवृत्ते विभिन्नजातिद्वय पादद्वययोगात् चतुर्द्दशप्रकारभिन्ने छन्दोभेदे । यथा उपेन्द्रवज्रन्द्रवज्रयोः पादद्वयादियोगे १४ भेदाः । तत्र चतुश्चरणप्रस्तारे १६ भेदा भवन्ति तत्र शुद्धा एकैका तत्र न्नामभाक् शिष्टा चतुर्दश उपजातिसंज्ञाः । दिङ्मात्रं दर्श्यते । उ उ उ उ । इ उ उ उ । उ इ उ उ । इ इ उ उ । उ उ इ उ । इ उ इ उ । उ इ इ उ । इ इ इ उ । उ उ उ इ । इ उ उ इ । उ इ उ इ । इ इ उ इ । उ उ इ इ । इ उ इ इ । उ इ इ इ इ इ इ इ । अत्राद्यन्तयोः इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः शुद्ध- तया तद्भिन्नानां चतुर्द्दशानां भिन्नजात्योश्चरणद्वयलक्ष- णयोगात् उपजातित्वम् । यथा “अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्यामित्यादि” रघुः । एवं वंशस्थेन्द्रवंशयोरपि । यथा “इत्थं रथाश्वेभनिषादिनां [] प्रगे, गणो नृपाणामथ तोरणाद्बहिः” माघः तुल्यसंख्यक- वर्ण्णपादयोरे वोपजातित्वमिति न नियमः किन्तु भिन्नसंख्य- कवर्ण्णपादयोरपि । “रामं लक्ष्मणपूर्व्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं काकुत्स्थं करणामयं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मि- कम् । राजेन्द्रं सत्यसन्ध्यं दशरथतनयं श्यामलं शान्त- मूर्त्तिम् । वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम्” इति पद्ये शार्द्दूलविक्रीडितेन १९ उन- विंशत्यक्षरपादकेन सह २१ एकविंशत्यक्षरपादक स्रग्ध- रायाः पादद्वयेन मिश्रणात् उपजातित्वम् । एवं “म- हिषेऽसुराणामधिपे देवानाञ्च पुरन्दरे” इति देवीमा० अनुष्टुब्वृहत्योः सङ्करादुपजातित्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1206-b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।