🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नौ
nau
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
नाव के नाम (1.10.10) तरणि · तरि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नौ १ वि॰ [सं॰ नव] जो गिनती में आठ और एक हो । एक कम दस ।
नौ २ संज्ञा पुं॰ एक कम दस की संख्या । नौ की संख्या जो इस प्रकार लिखी जाती हैं—९ । मुहा॰— नौ दो ग्यारह होना = देखते देखते भाग जाना । चलता होना । चल देना । भाग जाना । नौ तेरह बाइस बताना = हीला हवाली करना । टाल मटूल करना । इधर उधर की बातें करके टाल देना । जैसे,—जब मैं रुपया माँगने जाता हूँ तब वे नौ तेरह बाइस बताते हैं ।
नौ ३ संज्ञा पुं॰ ,स्त्री॰ [सं॰]
१. पोत । जहाज । नौका ।
२. एक राशि या नक्षत्र का नाम (को॰) ।
३. काल । समय (को॰) ।
नौ ४ वि॰ [सं॰ नव, तुल॰ फा़॰ नौ] नया । नवीन । हाल का । ताजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नौ encl. acc. dat. gen. du. of 1st pers. pron. (cf. Pāṇ. viii, 1, 20), RV. &c. &c. (VS. also णौ; cf. VPrāt. iii, 85).
2. नौ f. a ship, boat, vessel, RV. &c. &c.
(in astrol.) N. of a partic. appearance of the moon or of a constellation, Var.
= वाच्, Nir. i, 11 (either because prayer is a vessel leading to heaven or fr. √ 4. नु, ‘to praise’).
नौ [cf. 2. नाव and 7. नु; Gk. ναῦς, ναύ-της, &c.; Lat. nāvis, nau-ta, nau-fragus &c.; Icel. nór; (?) Germ. Nachen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (571,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नौ f. 1 A ship, boat, vessel; महत पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौस्त्वया Śānti. 3. 1. --2 N. of a constellation. --Comp. --आरोहः (नावारोहः) {1} a passenger on board a ship. {2} a sailor. --कर्णधारः a helmsman, pilot. --कर्मन् n. the occupation of a sailor; Ms. 10. 34. --चरः, --उपजीवनः, --जीविकः a sailor, boatman; R. 17. 81. --तार्य a. navigable, to be traversed in a ship. --दंडः an oar. --यानं navigation. --यायिन् a. going in a boat, a passenger; Ms. 8. 409. --वाहः a steersman, pilot, captain. --व्यसनं shipwreck, naufrage; नौव्यसने विपन्नः Ś. 6. --साधनं fleet; navy,; वंगानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोद्यतान् R. 4. 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0650-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नौ स्त्री नुद--डौ । जलोपरिप्लवनसाधने १ तरणौ “नोदके [] शकटं याति न च नौर्गच्छति स्थले” हितो० “स्यन्दनाश्वैः तमे युध्येदनूपे नौद्विपैस्तथा” मनुः “विप्रक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवेतरे” मृच्छ० २ यन्त्रचालनीये नैभेदे च “ततः प्रवासितो विद्वान् विदूरेण नरस्तदा । पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम् । सर्ववातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् । शिवे भागीरथीतीरे नरैर्वि- स्रम्भिभिः कृताम्” भा० आ० १४९ अ० । ततः तार्य्ये यत् । नाव्य नावा तार्य्ये व्रीह्यादि यवखादि० इक । नाविक नौविशिष्टे त्रि० । नावा तरति “नौद्व्यचष्ठन्” ठन् । नाविक नावा तारिणि त्रि० ‘नावोद्विगाः’ पा० । नौश- ब्दान्तात् द्विगोष्टच् नतु तद्धितलुकि । द्वाभ्यां नौभ्यामा- गतः द्विनावरूप्यः “द्विगोर्लुगनपत्ये” पा० अचीत्यस्यापक- र्षणात् अत्र हलादेर्न लुक् । पञ्चनावप्रियः उत्तरपद- द्विगुः द्विनावं त्रिनावम् समा० द्वि० । अतद्धितनुकीति किं? पञ्चभिर्नौभिः क्रीतः आर्हीयष्ठक् अध्यर्द्धपूर्वेत्या- दिना तस्य लुकि न, द्विनौः इत्येव । अर्द्धं नावः एकदेशितत्पु० टच् । अर्द्धनावम् क्लीवत्वं कोषात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4154-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नौ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें