🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नौका
naukā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नौका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] नाव । जहाज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नौका f. a small boat or ship, MBh.; R. &c.
the rook or castle (in the game Catur-aṅga), L.
N. of sev. Comms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (571,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नौका A small boat, a boat in general; क्षणमिह सज्जनसंगतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका Moha M. 6. --Comp. --दंडः an oar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0650-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नौका स्त्री नौ + स्वार्थे० क । नौशब्दार्थे अमरः निष्पदशब्दे ४१२० पृ० तल्लक्षणादि दृश्यम् । “क्षणमिह सज्जनसङ्ग- तिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका” मोहमुद्गरः चतुरङ्ग क्रीडाङ्गे पदार्थभेदे स्त्री तस्यास्तदाकारत्वात् तथात्वम् । चतुरङ्गशब्दे २८६३ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4154,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नौका, स्त्री, (नौरेव । नौ + स्वार्थे कन् ।) नद्यादि- सन्तरणार्थकाष्ठादिनिर्म्मितयानविशेषः । वारि- रथः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तत्पर्य्यायः । नौः २ तरिका ३ तरणिः ४ तरणी ५ तरिः ६ तरी ७ तरण्डी ८ तरण्डः ९ पादालिन्दा १० उत्प्लवा ११ होडः १२ वाधूः १२ वार्व्वटः १४ वहित्रम् १५ पोतः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ वहनम् १७ । इति जटाधरः ॥ * ॥ अथ निष्पदयानोद्देशः । “नौकाद्यं निष्पदं यानं तस्य लक्षणमुच्यते । अश्वादिकन्तु यद्यानं स्थले सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ॥ जले नौकैव यानं स्यादतस्तां यत्नतो वहेत् ॥” अथ कालः । “सुवारवेलातिथिचन्द्रयोगे चरे विलग्ने मकरादिषट्के । ऋक्षेऽन्त्यसप्तष्वतिरेकतोऽन्ये व्रदन्ति नौकाघटनादि कर्म्म ॥ * ॥ अश्विखरांशुसुधानिधिपूर्व्वा- मित्रघनाच्युतभे शुभलग्ने । तारकयोगतिथीन्दुविशुद्धौ नौगमनं शुभदं शुभवारे ॥” * ॥ “वृक्षायुर्व्वेदगदिता वृक्षजातिश्चतुर्व्विधा । समासेनैव गदितं तेषां काष्ठं चतुर्व्विघम् ॥” तद्यथा, -- “लघु यत् कोमलं काष्ठं सुघटं ब्रह्मजाति तत् । दृढाङ्गं लधु यत् काष्ठमघटं क्षत्त्रजाति तत् ॥ कोमलं गुरु यत् काष्ठं वैश्यजाति तदुच्यते । दृढाङ्गं गुरु यत् काष्ठं शूद्रजाति तदुच्यते ॥ लक्षणद्बययोगेन द्विजातिः काष्ठसंग्रहः ॥ क्षत्त्रियकाष्ठैर्घटिता भोजमते सुखसम्पदं नौका अन्ये लघुभिः सुदृढैर्व्विदधति जलदुष्पदे नौकाम् ॥ विभिन्नजातिद्वयकाष्ठजाता न श्रेयसे नापि सुखाय नौका । नैषा चिरं तिष्ठति पच्यते च विभिद्यते वारिणि मज्जते च ॥ न सिन्धुगाद्यार्हति लौहबन्धं तल्लोहकान्तैर्ह्रियते हि लौहम् । विपद्यते तेन जलेषु नौका गुणेन बन्धं निजगाद भोजः ॥” अथ लक्षणानि । “सामान्यञ्च विशेषश्च नौकाया लक्षणद्वयम् ॥” [] अत्र सामान्यम् । “राजहस्तमितायामा तत्पादपरिणाहिनी । तावदेवोन्नता नौका क्षुद्रेति गदिता बुधैः ॥ अतः सार्द्धमितायामा तदर्द्धपरिणाहिनी । त्रिभागेणोत्थिता नौका मध्यमेति प्रचक्ष्यते ॥ क्षुद्राथ मध्यमा भीमा चपला पटलाभया । दीर्घा पत्रपुटा चैव गर्भरा मन्थरा तथा ॥ नौकादशकमित्यक्तं राजहस्तैरनुक्रमम् । एकैकवृद्धैः सार्द्धैश्च विजानीयात् द्वयं द्बयम् ॥ उन्नतिश्च प्रवीणा च हस्तादर्द्धांशसम्मिता । अत्र भीमाभया चैव गर्भरा चाशुभप्रदा ॥ मन्थरापरतो यास्तु तासामेवाम्बुधौ गतिः । तासां गुणस्तु संक्षेपात् दृढता च प्रकीर्णता ॥” अथ विशेषः । “दीर्घा चैवोन्नता चेति विशेषे द्बिविधा भिदा ॥” तत्र दीर्घा यथा, -- “राजहस्तद्बयायामा अष्टांशपरिणाहिनी । नौकेयं दीर्घिका नाम दशाङ्गेनोन्नतापि च ॥ दीर्घिका तरणिर्लोला गत्वरा गामिनी तरिः । जङ्घाला प्लाविनी चैव धारिणी वेगिनी तथा ॥ राजहस्तैकैकवृद्ध्या नौकानामानि वै दश । उन्नतिः परिणाहश्च दशाष्टांशमितौ क्रमात् ॥ अत्र लोला गामिनी च प्लाविनी दुःखदा भवेत् । लोलाया मानमारभ्य यावद्भवति गत्वरा ॥ लोलायाः फलमाधत्ते एवं सर्व्वासु निर्णयः । वेगिन्याः परतो या तु सा शिवायोत्तरा यथा ॥” भोजोऽपि । “नौकादीर्घं यथेच्छं स्यात्तत्रतानि विवर्ज्जयेत् । हस्तसंख्या परित्याज्या वसुवेदग्रहोत्तरे ॥ षष्ट्युत्तरमिता नौका कुलं हन्ति बलं धनम् । नवतेरुत्तरे यापि या चत्वारिंशतेः परा ॥ एतेन चत्वारिंशतिषष्टिनवतिसंख्या तत्परतो- ऽपि । यावदपरदशकं तावदेव तत्फलमिति ।” इति दीर्घा । अथोन्नता । “राजहस्तद्बयमिता तावत् प्रसरणोन्नता । इयमूर्द्ध्वाभिधा नौका क्षेमाय पृथिवीभुजाम् ॥ ऊर्द्ध्वानूर्द्ध्वा स्वर्णमुखी गर्भिणी मन्थरा तथा । राजहस्तैकैकवृद्ध्या नाम पञ्चत्रयं भवेत् ॥ अत्रानूर्द्ध्वा गर्भिणी च निन्दितं नामयुग्मकम् । मन्थरायाः परा यास्तु ताः शुभाय यथोद्भवम् ॥” भोजोऽपि । “बाणाग्न्युत्तरतो मानं नौकानामशुभं वहेत् । प
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नौका" आता है (34)
तरि नौका । नावतरंड नाव । नौकाकंठाल नाव । नौकातरी नाव । नौकातरसान नौकातरित्र बडी़ नाव । नौका । पोतवारिरथ नौका । नाव । पोततरिका नाव । नौकावार्वट नौका । नाव । बेड़ापादालिंद नौका । नाववेटी नौका । नाववहिनी नौका । नावपर्णाल नाव । नौकातरित्री नाव । नौकाशल्लिका नाव । नौकापादालिंदा नाव । नौकाबोट नाव । नौकातरनी नाव । नौकाकश्ती नौका । नावबनबाइन पु संज्ञा पुं॰ जलयान । नाव । नौकात नौका । नावभेल एक प्राचीन ऋषि का नामतरीष सूखा गोबरसेना युद्ध की शिक्षा पाए हुए और अस्त्र- शस्त्र से सजे मनुष्यों का बड़ा समूह…चित्रा सत्ताईस नक्षत्रों में से चौदहवाँ नक्षत्र । विशेष—इसकी तारा संख्या एक म…परिप्लव तैरनानौ जो गिनती में आठ और एक हो । एक कम दसतल्ली जूते का तलातारणी कश्यप की एक पत्नी जो याज और उपयाज की माता कही जाती हैंनाव लकड़ी लोहे आदि की बनी हुई जल के ऊपर तैरने या चलनेवाली सवारी । जलयान । …नावर पु † संज्ञा स्त्री॰वाधू नाव का डाँड़तरंडा तरंडी संज्ञा स्त्री॰वटाल शूरों का युद्ध
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें