🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:43:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चित्रा
citrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम (2.4.87) उपचित्रा · न्यग्रोधी · द्रवन्ती · शम्बरी · वृषा
जंगली ककड़ी (2.4.156) गवाक्षी · गोडुम्बा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सत्ताईस नक्षत्रों में से चौदहवाँ नक्षत्र । विशेष—इसकी तारा संख्या एक मानी गई है, पर यह योगतारा भी दिखाई देता है । इसकी कला ४० और विक्षेप दो कला है । इसका कलांश तेरह है; अर्थात् यह सूर्य कक्षा के तेरहवें अंश के बीच अस्त और तेरहवें अंश पर उदय होता है । यह पूर्व दिशा में उदय होता है और पश्चिम में अस्त होता है (सूर्यसिद्धांत) । शतपथ ब्राह्मण के अनुसार सुंदर और चित्र विचित्र होने के कारण ही इसे चित्रा कहते हैं । फलित में यह पार्श्वमुख नक्षत्र माना गया है । इसमें गृहारंभ, गृहप्रवेश, हाथी, रथ, नौका, घोड़े आदि का व्यवहार शुभ है । इस नक्षत्र में जिसका जन्म होता है वह राक्षसगण में माना जाता है; विवाह की गणना में उसका मेल मनुष्यगण के साथ नहीं होता । रात्रिमान को १५ भागों में बाँट देने से मुहूर्त निकल आता है । इनमें से चौदहवें मुहूर्त को चित्रा का मुहूर्त मान लेना चाहिए, चाहे और कोई दूसरा नक्षत्र भी हो । जो जो कार्य चित्रा नक्षत्र में हो सकते हैं, वे सब चित्रा मुहूर्त में भी हो सकते हैं ।
२. मूषिकपर्णी ।
३. ककड़ी या खीरा ।
४. दंती वृक्ष ।
५. गंड दूर्वा ।
६. मजीठ ।
७. बायबिडंग ।
८. मूसाकानी । आखुकर्णी ।
९. आजवाइन ।
१०. सुभद्रा ।
११. एक सर्प का नाम ।
१२. एक नदी का नाम ।
१३. एक अप्सरा का नाम ।
१४. एक रागिनी जो भैरव राग की पाँच स्त्रियों में मानी जाती है ।
१५. संगीत में एक मूर्छना का नाम ।
१६. पंद्रह अक्षरों को एक वर्णवृति जिसमें पहले तीन नगण, फीर दो यगण होते हैं । जैसे,—मो मो माया याही जानो याहि छाड़े बिना ना । पावै कोउ प्यारे भौ सिंधू कबौं पार जाना ।
१७. एक छंद जिसमें प्रत्येक चरम में सोलह मात्राएँ होता हैं और अत में एक गुरु होता है । इसकी पाँचवीं, आठवीं और नवीं मात्रा लघु होती है । यह चौपाई का एक भेद है । जैसे— इतनहि कहि निज सदनै आई ।—(शब्द॰) ।
१८. प्राचीन काल का एक बाजा जिसमें तार लगे होते थे ।
१९. चित- कबरी गाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्रा (आ),f. Spica virginis, the 12th (in later reckoning the 14th) lunar mansion, AV. xix, 7, 3; TS. ii, iv, vii; TBr. i; ŚBr. ii, &c.
a kind of snake, L.
N. of a plant (Salvinia cucullata, L.; Cucumis maderaspatanus, L.; a kind of cucumber, L.; Ricinus communis, L.; Croton polyandrum or Tiglium, L.; the Myrobalan tree, L.; Rubia Munjista, L.; the grass Gaṇḍadūrvā, L.), Car. vii, 12 (= द्रवन्ति), Suśr.
a metre of 4 × 16 syllabic instants
another of 4 × 15 syllables
another of 4 × 16 syllables
a kind of stringed instrument
a kind of Mūrchanā (in music)
illusion, unreality, L.
‘born under the asterism Citrā (Pāṇ. iv, 3, 34, Vārtt. 1)’, N. of Arjuna's wife (sister of Kṛṣṇa = सुभद्रा, L.), Hariv. 1952
N. of a daughter of Gada (or Kṛṣṇa v.l.), 9194
N. of an Apsaras, L.
N. of a river, Divyāv. xxx
N. of a rock, BhP. xii, 8, 17
चित्रा f. pl. the asterism Citrā, VarBṛS. xi, 57
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (396,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्रा [चित्र्-अच्] 1 N. of the fourteenth lunar mansion consisting of one star; हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचंद्रमसोरिव R. 1. 46. --2 A kind of snake. --3 Worldly illusion, unreality. --Comp. --अटीरः {1} the moon. {2} the forehead spotted with the blood of a goat offered as a victim to a deity. --ईशः the moon. --मघा the dawn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0494-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्रा स्त्री चित्र--अच् । १ मूषिकपर्ण्यां २ गोडुम्बायां ३ सुभ- द्रायां ४ दन्तिकायां ५ मायायां ६ सर्पभेदे ७ नदीभेदे च मेदि० । ८ चित्रगुप्तस्य भगिन्यां सा च नदी भूत्वा चित्र पथा नदी जाता सैव चित्रा नदी । चित्रपथाशब्दे दृश्यम् ९ अप्सरोभेदे हेमच० । १० व्रजाङ्गनाभेदे उज्ज्वलमणिः । “परमप्रेष्ठमध्ये तु ललिता सविशाखिका । सचित्रा च- म्पकलता तुङ्गविम्बेन्दुलेखिका । रङ्गदेवी सुदेवी । चेत्यष्टौ सर्वगुणाः श्रिया” “चित्रानाम यच्छन्दोऽस्मिन् स्युस्त्रयो- मास्ततो यौ” वृ० टी० उक्ते पञ्चदशाक्षरपादके वर्ण्णवृत्तभेदे । राशिचक्रस्थे १२ नक्षत्रभेदे । सा त [] राशिचक्रस्य १७३ । २० अवधि १८६ । ४० पर्य्यन्तं १३ । २० अंशाद्यात्मिका तत्स्वरूपादिकम् अश्लेषाशब्दे ४९७ पृ० उक्तम् । “हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्र- मसोरिव” रघुः । चित्रानामके चन्द्रकलत्रे १३ दक्ष- कन्याभेदे च । १४ मृगेर्वारौ १५ श्वेतदूर्वायां १६ मञ्जि- ष्ठायां राजनि० । चित्रायां जाता अण् “चित्रारोहिणी कृत्रिकारोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम्” वार्त्ति० जातार्थाणो लुक् । १७ चित्राजातायां स्त्रियां स्त्रीभिन्ने तु न लुक् चैत्रः इत्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2949-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्रा, स्त्री, (चित्रयति चित्रकर्म्म करोति सर्व्व- गुणैः शोभते इति वा । चित्र + अच् + टाप् ।) श्रीकृष्णसखीविशेषः । यथा, उज्ज्वलनीलमणौ । “परमप्रेष्ठसख्यस्तु ललिता सविशाखिका । सचित्रा चम्पकलता तुङ्गविद्येन्दुलेखिका । रङ्गदेवी सुदेवी चेत्यष्टौ सर्व्वगुणाग्रिमाः ॥” अस्याः कुञ्जः श्रीकुण्डस्य पूर्व्वस्यां आनन्द- सुखदो नाम । वयः अष्टमासाधिकत्रयोदश- वत्सरम् । वर्णो गौरः । अस्या वस्त्रं जाती- पुष्पतुल्यम् । कर्म्म चित्रम् । इति गोस्वामि- ग्रन्थः ॥ * ॥ मूषिकपर्णी । गोडुम्बा । सुभद्रा । दन्तिका । (पर्य्याया यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “चित्रा दन्ती निकुम्भः स्यादुपचित्रा मुकूलकः । दाक्षायणी विशल्या च तथोडुम्बरपर्ण्यपि ॥”) माया । सर्पभेदः । नदीविशेषः । इति मेदिनी ॥ अपसरोविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ अश्वि- न्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतचतुर्द्दशनक्षत्रम् । तत्तु मुक्तावदुज्ज्वलं एकतारकामयम् । अस्य अधिष्ठात्री देवता विश्वकर्म्मा । यथा, -- “एकमौक्तिकसमुज्ज्वलप्रभे त्वष्टरीन्दुवदने खमध्यगे ।” इति कालिदासः ॥ तत्र जातस्य फलं यथा, कोष्ठीप्रदीपे । “प्रतापसन्तापितशत्रुपक्षो दक्षो नये चापि विचित्रवासाः । प्रसूतिकाले यदि यस्य चित्रा बुद्धिर्विचित्रा खलु तस्य शास्त्रे ॥” मृगेर्व्वारुः । (यथा, चरके सूत्रस्थाने । १३ अः । “तिलः पियालाभिषुकौ विभीतका- श्चित्राभयैरण्डमधूकसर्षपाः । कुसुम्भविल्वारुकमूलकातसी निकोठकाक्षोडकरञ्जशिग्नुजाः ॥ स्नेहाशयाः स्थावरसंज्ञितास्तथा स्युर्ज्जङ्गमा मत्स्यमृगाः सपक्षिणः ॥”) गण्डदूर्व्वा । सुतश्रेणी । मञ्जिष्ठा । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २ अध्याये । “चित्रासमन्वितञ्चैव रुजादाहविनाशनम् ॥”) छन्दोविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अस्य विव- रणं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (गायत्त्रीस्वरूपा महाशक्तिः । यथा, देवीभागवते । १२ । ६ । ५२ । “चक्रवाकस्तनी चेष्ठा चित्रा चारुविलासिनी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-451-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित्रा" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें