🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:41:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृषा
vṛṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम (2.4.87) चित्रा · उपचित्रा · न्यग्रोधी · द्रवन्ती · शम्बरी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृषा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मूसाकाना । आखुकर्णी ।
२. केवाँच कैंरछ ।
३. उदुंवरपर्णी । दंती ।
४. बड़ी दंती ।
५. असगंध ।
६. मालकंगनी ।
७. गो ।
वृषा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वृषन्]
१. वृष राशि ।
२. साँड़ ।
३. घोड़ा ।
४. पीड़ा । व्यथा ।
५. इंद्र ।
६. कर्ण ।
७. चंद्रमा ।
८. अग्नि ।
९. दल का मुखिया या प्रधान ।
१०. पीड़ा का ज्ञान न होना ।
११. पुंजाताय पशु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृषा (आ), f. Gendarussa Vulgaris or Adhatoda, L.
Salvinia Cucullata, L.
Mucuna Pruritus, L.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
वृषा in comp. for वृष or वृषन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषा स्त्री वृषः मूषिकस्तदाकरः पर्णेऽस्याः अच् । १ मूषिकपर्ण्याम् अमरः । २ कपिकच्छ्वां हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4956,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषा, स्त्री, मूषिकपर्णी । इत्यमरः ॥ कपिकच्छूः । इति हेमचन्द्रः ॥
वृषा, [न्] पुं, (वर्षतीति । वृष सेचने + “कनिन् युवृषितक्षीति ।” उणा० १ । १५६ । इति कनिन् ।) इन्द्रः । (यथा, रघुः । १० । ५२ । “प्राजापत्योपनीतं तत् अन्नं प्रत्यग्रहीन्नृपः । वृषेव पयसां सारमाविष्कृतमुदन्वता ॥”) कर्णः । वेदनाज्ञानम् । दुःखम् । इति मेदिनी ॥ वृषः । (यथा, ऋग्वेदे । १० । ४३ । ८ । “वृषा न क्रुद्धः पतयत् रजःसु ॥” “रजःसु लोकेषु वृषा न यथा वृषभः क्रुद्धः सन् प्रतिवृषभवधाय पतयत् गच्छति ।” इति तद्- भाष्ये सायणः ॥) षोटकः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ७ । ६९ । १ । “आवां रथो रोदसी बद्बधानो हिरण्ययो वृषभिर्यात्वश्वैः ॥” “हे अश्विनौ वां रथो वृषभिः युवभिरश्वैर्युक्तः सन्नायातु ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ पिता । यथा, ऋग्वेदे । ७ । २० । ५ । “वृषा जजान वृषणं रणाय ॥” “वृषा सेक्ता पिता कश्यपो वृषणं कामानां वर्षितारमिन्द्रम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ त्रि, वर्षकः । यथा, ऋग्वेदे । १० । ६७ । ७ । “ब्रह्मणस्पतिर्वृषभिर्वराहैः ॥” “वृषभिर्वर्षितृभिर्वराहैर्वराहारैः ।” इति तद्- भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-489-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृषा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें