🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेना
senā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सन्नय (3.3.159) समूह
प्रतिसर (3.3.182) कलाई · कंगन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. युद्ध की शिक्षा पाए हुए और अस्त्र- शस्त्र से सजे मनुष्यों का बड़ा समूह । सिपाहियों का गरोह । फौज । पलटन । विशेष—भारतीय युद्धकला में सेना के चार अंग माने जाते थे— पदाति, अश्व, गज और रथ । इन अंगों से पूर्ण समूह सेना कहलाता था । सैनिकों या सिपाहियों को समय पर वेतन देने की व्यवस्था आजकल के समान ही थी । यह वेतन कुछ तो भत्ते या अनाज के रूप में दिया जाता था और कुछ नकज । महाभारत के सभापर्व में नारद ने युधिष्ठिर को उपदेश दिया है कि 'कच्चिद्बल्स्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । सम्प्रा- प्तकाले दतव्यं ददासि न विकर्षसि' । चतुरंग दल के अतिरिक्त सेना के और विभाग होते थे—विष्टि, नौका, चर और देशिक । सब प्रकार के सामान लादने और पहुँचाने का प्रबंध 'विष्टि' कहलाता था । 'नौका' का भी लड़ाई में काम पड़ता था । 'चरों' के द्वारा प्रतिपक्ष के समाचार मिलते थे । 'देशिक' स्थानीय सहायक हुआ करते थे जो अपने स्थान पर पहुँचने पर सहायता पहुँचाया करते थे । सेना के छोटे छोटे दलों को 'गुल्म' कहते थे । पर्या॰—चतुरंग । बल । ध्वजिनी । वाहिनी । पृतना । चमू । अनीकिनी । सैन्य । वरुथिनी । अनीक । चक्र । वाहना । गुल्मिनी । वरचक्षु ।
२. भाला । बरछी । शक्ति । साँग ।
३. इंद्र का वज्र ।
४. इंद्राणी ।
५. वर्तमान अवसर्पिणी के तीसरे अर्हत् शंभव की माता का नाम (जन) ।
६. एक उपाधि जो पहले अधिकतर वेश्याओं के नामों में लगी रहती थी । जैसे,—वसंतसेना ।
७. सेना की छोटी टुकड़ी जिसमें ३ हाथी, ३ रथ, ९ अश्व और । १५ पदाति रहते हैं (को॰) ।
सेना २ क्रि॰ स॰ [सं॰ सेवन]
१. सेवा करना । खिदमत करना । किसी को आराम देना या उसका काम करना । नौकरी बजाना । टहल करना । उ॰—सेइय ऐसे स्वामि को जो राखै निज मान ।—कबीर (शब्द॰) । मुहा॰—चरण सेना = तुच्छ चाकरी बजाना ।
२. आराधना करना । पूजना । उपासना करना । उ॰—(क) तातें सेइय श्री जदुराई । (ख) सेवत सुलभ उदार कल्पतरु पारबतीपति परम सुजान ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. नियम- पूर्वक व्यवहार करना । काम में लाना । इस्तेमाल करना । नियम के साथ खाना पीना या लगाना । उ॰—(क) आसव सेइ सिखाए सखीन के सुंदरि मंदिर में सुख सोवै ।—देव (शब्द॰) । (ख) निपट लजीली नवल तिय बहँकि बारुनी सेइ । त्योंत्यों अति मीठी लगै ज्यों ज्यों ढीठो देइ ।—बिहारी (शब्द॰) ।
४. किसी स्थान को लगातार न छोड़ना । पड़ा रहना । निरंतर वास करना । जैसे,—चारपाई सेना, कोठरी सेना, तीर्थ सेना । उ॰—(क) सोइय सहित सनेह देह भरि कामधेनु कलि कासी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) उत्तम थल सेवैं सुजन, नीच नीच के बंस । सेवत गीध मसान की, मानरोवर हंस ।—दीनदयाल (शब्द॰) ।
५. लिए बैठे रहना । दूर न करना । जैसे,—फोड़ा सेना ।
६. मादा चिड़िया का गरमी पहुँचाने के लिये अपने अंड़ों पर बैठना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेना f. (fr. √ 2. सि) a missile, dart, spear, RV.; AV.
N. of Indra's wife (or his thunderbolt so personified), TS.; AitBr.; Vait.
an army, armament, battle-array, armed force (also personified as wife of Kārttikeya; ifc. also n(सेन). ), RV. &c. &c.
a small army (consisting of 3 elephants, 3 chariots, 9 horse, and 15 foot), L.
any drilled troop or band or body of men, Bālar.
a kind of title or addition to the names of persons (also names of courtezans), Sāh. (cf. Pāṇ. iv, 1, 152 &c.)
N. of a courtezan (abridged fr. कुबेर-सेना), HPariś.
of the mother of Śambhava (the third Arhat of the present Avasarpiṇī), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1246,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेना [सि-न, सह इनेन प्रभुणा वा; Uṇ. 3. 10] 1 An army; सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनं R. 1. 19. --2 Army personified as the wife of Kārtikeya, the god of war; cf. देवसेना. --Comp. --अग्रं the van or front of an army. ˚गः the leader or general of an army. --अंगं a component part of an army; (these are four: --हस्त्यश्वरथपादातं सेनांगं स्याच्चतुष्टयम्). --कल्पः an epithet of Śiva. --चरः {1} a soldier. {2} a camp-follower. --निवेशः the [] camp of an army; सेनानिवेशं तुमुलं चकार R. 5. 49. --नी m. {1} a leader of an army, commander, general; सेनानीनामहं स्कंदः Bg. 10. 24; Ku. 2. 51. {2} N. of Kārtikeya; अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालढिमिवासुरास्त्रैः R. 2. 37. --पतिः {1} a general. {2} N. of Śiva. {3} N. of Kārtikeya. --परिच्छद् a. surrounded by an army; (in R. 1. 19 सेकपरिच्छदः is sometimes taken as one word and is interpreted in this way, but it is much better to take them as separate words). --पृष्ठं the rear of an army. --भंगः the breaking of an army, complete rout, disorderly flight. --मुखं {1} a division of an army. {2} particularly, a division of an army consisting of three elephants, as many chariots, nine horse, and fifteen foot. {3} a mound in front of a city gate. --योगः the equipment of an army. --रक्षः a guard, sentinel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेना स्त्री सि--न, सह इनेन प्रभुणा वा । १ सैन्ये अमरः । २ जिनानां ३ मातृभेदे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5331,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेना, स्त्री, चतुर्व्विंशतिवृत्तार्हन्मातॄणां तृतीया माता । इति हेमचन्द्रः ॥ इनेन प्रभुणा सह वर्त्तते या । (यद्वा, सिनोति शत्रुमिति । षिञ् बन्धने + “कॄवृजॄषीति ।” उणा० ३ । १० । इति नः । स च नित् । टाप् ।) चतुरङ्गबलम् । फौज इति पारस्यभाषा । (यथा, रघुः । १ । १९ । “सेनापरिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् । शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिर्मौर्व्वी घनुषि चातता ॥”) तत्पर्य्यायः । ध्वजिनी २ वाहिनी ३ पृतना ४ अनीकिनी ५ चमूः ६ वरूथिनी ७ बलम् ८ सैन्यम् ९ चक्रम् १० अनीकम् ११ । इत्य- मरः । २ । ८ । ७८ ॥ वाहना १२ पूतना १३ गुल्मिनी १४ वरचक्षुः १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ केचित्तु ध्वजिन्यादि सप्तकं सेनायाम् । बलादि चतुष्कं सेनाङ्गे इत्याहुः । अतएव ध्वजिन्यादि सप्तकंसामान्येन सेनायाम् । बलादि चतुष्कन्तु सामान्ये न सेनायां सेनाङ्गे च इति मतम् ॥ इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-409-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेना" आता है (41)
कटक सेना । दल । फौजपृतना सेना का एक विभाग जिसमें २४३ हाथी, २४३ रथ, ७२९ घुड़सवार और १२१५ पैदल सि…वाहिनी सेनावरूथिनी सेनाचमू सेना । फौजपृतन्या सेना । फौजबलकाय सेना । फौजपताकिनी सेना । ध्वजिनीजौक सेनालाम सेना । फौज । मुहा॰—लाम पर जाना = लड़ाई पर जाना । मोर्चें पर जाना । लाम…लशकर सेना । फौज । योद्धाओं का दलसिपह 'सिपाह' का लघु रूप । सेना । फौज । यौ॰—सिपहगरी, सिपहदार = सेनानायक । से…अफवाज सेना । फौजअस्कर फौज । सेनाआर्मी सेना । फौज । जैसे, —इंडियन आर्मी । विशेष—आर्मी शब्द॰ देश की समूची स्थल…साहनो सेना । फौजसिपाह फौज । सेना । कटक । लश्करहस्सम पु संज्ञा पुं॰ स्वामी के लिये लड़नेवाले सेवक । सेना । दे॰ 'हसम'बाहिनी वह सेना जिसमें तीन गण अर्थात् ८१ हाथी, ८१ रथ, १४३ सवार और ४०५ पैदल होंघैंसाहर पु संज्ञा स्त्री॰ फौज । सेना । लशकर ।—(डिं॰)तति श्रणी । पंक्ति । ताँतायूथ एक ही जाति या वर्ग के अनेक जीवों का समूह । झुंड । गरोह । जैसे, गजयूथअनीक ससि समिप आई । जन् सभीत दै अँकोर, राखे जुग रुचिर मोर, कुंडल छबि निरखि च…वरूथ तनुत्राण । बकतरव्यूह समूह । जमघटसैन्य सैनिक । सिपाहीसुदल मोरट या क्षीरमोरट नाम की लतादुर्ग जिसमें पहुँचना कठिन हो । जहाँ जाना सहज न होस्कंधावार राजा का डेरा या शिविर । कंपूअनी समुह । झुंड । दलय़शर्द्ध शर्ध संज्ञा पुं॰रामानंद एक प्रसिद्ध वैष्णव आचार्य जिनका चलाया हुआ 'रामावत' नामक संप्रदाय अबतक …पदानुराग भृत्य । सेवकभटबलाग्र वीर । श्रेष्ठ वीरजौख पु संज्ञा पुं॰यूह पु † संज्ञा पुं॰कंपू वह स्यान जहाँ फौज रहती हो । छावनीकटकई पु संज्ञा स्त्री॰कटकाई पु संज्ञा स्त्री॰बाहनी पु संज्ञा स्त्री॰अष्टप्रकृति शुक्रनीति के अनुसार राज्य के ये आठ प्रधान कर्माचारी-सुमंत्र, पंड़ित, म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें