🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:54:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समूह
samūha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पेटक (3.3.20)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समूह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक हो तरह की बहुत सी चोजों का ढेर । राशि ।
२. समुदाय । झुंड । गरोह ।
समूह हितवादो संज्ञा पुं॰ [सं॰] जनता के हित के साधन में तत्पर रहनेवाला । जनता का प्रतिनिधि । विशेष—याज्ञवल्क्य ने लिखा है कि किसी स्थान का शासन धर्मज्ञ, निर्लोभ और पवित्र समूह हितवादियों के हाथ में देना चाहिए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-ऊह m. (ifc. f(आ). ) a collection, assemblage, aggregate, heap, number, multitude, AV. &c. &c.
an association, corporation, community, Mn.; Yājñ. &c.
sum, totality, essence, MBh.
N. of a divine being (?), MBh. xiii, 4355
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समूहः 1 A multitude, collection, an assemblage, aggregate, number; जनसमूहः, विघ्नसमूहः, पदसमूहः &c. --2 A flock, troop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1101-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समूह पु० सम + ऊह--घञ् । १ समुदये अमरः । समूहत्वञ्च अपक्षाबुद्धिविषयविषयत्वं त्रित्वादिपर्य्याप्तसंख्याविशेषो वा । २ सम्यग ऊहे तर्के च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5238,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समूहः, पुं, (समूह्यते इति । सम् + ऊह + घञ् ।) अनेकः । तत्पर्य्यायः । निवहः २ व्यूहः ३ सन्दोहः ४ विसरः ५ व्रजः ६ स्तोमः ७ ओघः ८ निकरः ९ व्रातः १० वारः ११ संघातः १२ सञ्चयः १३ समुदायः १४ समुदयः १५ सम- वायः १६ चयः १७ गणः १८ संहतिः १९ वृन्दम् २० निकुरम्बम् २१ कदम्बकम् २२ । इत्यमरः । २ । ५ । ३९-४० ॥ पूगः २३ सन्नयः २४ स्कन्धः २५ निचयः २६ जालम् २७ अग्रम् २८ पटलम् २९ काण्डम् ३० मण्डलम् ३१ चक्रम् ३२ । इति जटाधरः ॥ विस्तरः ३३ उत्- कारः ३४ समुच्चयः ३५ आकरः ३६ प्रकरः ३७ संघः ३८ प्रचयः ३९ जातम् ४० । इति [] शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ८ । २२१ । “एवं दण्डविधिं कुर्य्याद्धार्म्मिकः पृथिवीपतिः । ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-281-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समूह" आता है (60)
ओघ समूह । ढेरगण समूह । झुंड । जत्थाचय समूह । ढेर । राशिघटा मोघों का घना समूह । उभड़े हुए बादलों का ढेर । मेघमाला । कादंबिनीषंड राशि । समूहसंघ समूह । समुदाय । दल । गणकलाप समूह । झुंड । जैसे,—क्रियाकलापधृषु ढेर । राशि । समूहनिचय समूहवृंद समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक सा…संचय राशि । समूह । ढेरउच्चय संपुंज । समूह । ढेरकलापक समूहनिकाय समूह । झुंड़व्यूह समूह । जमघटव्रात दल । समूहसंघात जमाव । समूह । समष्टिसंदोह समूह । झुंडसमवाय समूह । झुंडसार्थ जंतुओं का समूह । पशुओं का झुंडश्रेणि बत सी वस्तुओं का ऐसा समूह जो उत्तरोत्तर रखा के रूप में कुछ दूर तक चला …निकुरंब समूह । ढेरऐल इला का पुत्र पुरुरवाघन मेघ । बादलझर पानी गिराने का स्थान । निर्झरदल किसी वस्तु के उन दो सम खंडों में से एक, जो एक दूसरे से स्वभावतः जुड़े …अटा घर के ऊपर की कोठरी या छत । अटारी । कोठा । उ.—छिनकु चलति, ठठुकति छिनकु,…जटि प्लक्ष वृक्ष । पाकर का पेड़जाल किसी प्रकार के तार या सूत आदि का बहुत दूर दूर पर बुना हुआ पट जिसका व्य…झला पु † संज्ञा पुं॰तति श्रणी । पंक्ति । ताँताअगार निवासस्थान । धाम । गृहअनीक ससि समिप आई । जन् सभीत दै अँकोर, राखे जुग रुचिर मोर, कुंडल छबि निरखि च…कदंब एक प्रसिद्ध वृक्ष । कदमकलिल मिला जुला । ओतप्रोत । मिश्रितजालक जालनिकर एक प्रकार का घूटने तक का खुला पायजामापेटक पिटारा । मंजूषामक्ष अपने दोष को छिपाना । अपना ऐब जाहिर न होने देनावरंड बंसी की डोर । शिस्तविसर आगे जाना । गमन करना । जानाकृत्स जलग्राम छोटी बस्ती । गाँवपरिकर पर्यक । पलंमप्रकर अगरु । अगर नामक गंध द्रव्यप्रचय वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को…प्रसर आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तारवितान यज्ञसंहति मिलाव । मेलस्कंध कंधा । मोढ़ास्तवक फूलों का गुच्छा । गुच्छक । गुलदस्तास्तोम स्तुति । प्रार्थनाविस्तर प्रसार । फैलाव । दे॰ 'विस्तार'संभृति एकत्र करने की क्रिया या भावसमाहार बहुत सी चीजों को एक जगह इकट्ठा करना । संग्रहसंख्यात परिगणित । गिना हुआसमुच्चय बहुत सी चीजों का एक में मिलना । समाहार । मिलनआगर खान । आकरदाम रस्सी । रज्जु । यौ॰— दामोदरडंबर आयोजन । आडंबर । ढकोसला । धूम— घाम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें