🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दाम
dāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दामन्]
१. रस्सी । रज्जु । यौ॰— दामोदर ।
२. माला । हार । लड़ी । उ॰—(क) तोहि के रचि रचि बंध बनाए । बिच बिच मुकुता दाम सुहाए ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) कहुँ क्रीड़त कहुँ दाम बनावत कहूँ करत श्रृंगार ।— सूर (शब्द॰) ।
३. समूह । राशि ।
४. लोक । विश्व ।
दाम २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ मिलाओ सं॰] जाल । फंदा । पाश । उ॰— लोचन चोर बाँधे श्याम । जात ही उन तुरत पकरे कुटिल ललकनि दाम ।—सूर (शब्द॰) ।
दाम ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ दमड़ी]
१. पैसे का चौबीसवाँ या पचीसवाँ भाग । एक दमड़ी का तीसरा भाग । उ॰— कुटिल अलक छुटि परत मुख बढ़िगो इतो उदोत । बंक विकारी देत जिमि दाम रुपैया होता ।— बिहारी (शब्द॰) । मूहा॰ —दाम दामभर देना = कौड़ी कौड़ी चुका देना । कुछ (ऋण) बाकी न रखना । दाम दाम भर लेना = कौड़ी कौड़ी ले लेना । कुछ बाकी न छोड़ना ।
२. वह धन जो किसी वस्तु के बदले में बेचनेवाले को दिया जाय । मूल्य । कीमत । मोल । उ॰— बिन दामन हित हाट में नेही सहज बिकात ।— रसनिधि (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—देना । —लेना । मुहा॰—दाम उठना = किसी वस्तु की कीमत वसूल हो जाना । बिक जाना । दाम करना = (किसी वस्तु का) मोल ठहराना । मूल्य निश्चित करना । कीमत तै करना । मोल भाव करना । दाम खड़ा करना = कीमत वसूल करना । दाम चुकाना = (१) मूल्य दे देना । (२) कीमत ठहरना । मोल भाव तै करना । दाम देने आना = मूल्य देने के लिये विवश होना । किसी वस्तु को नष्ट करने पर उसका मूल्य देना पड़ना । नुकसानी देना पड़ना । दाम भरना = किसी वस्तु को नष्ट करने पर दंडस्वरूप उसका मूल्य दे देना । नुकसानी देना । डाँड़ देना । दाम भर पाना = सारा मूल्य पा जाना ।
३. धन । रुपया पैसा । जैस, दाम करे काम । उ॰— कामिहिं नारि पियारे लिमि लोभिहिं प्रिय जिमि दाम ।— तुलसी (शब्द॰) ।
४. सिक्का । रुपया । उ॰— जो पै चेराई राम की करतो न लजाते । तो तू दाम कुदाम ज्यों कर कर न बिकातो ।— तुलसी (शब्द॰) । मुहा॰—चाम के दाम चलाना = अधिकार या अवसर पाकर मनमाना अधेर करना । दे॰ चाम । उ॰—दिन चारिक तू पिय प्यारे के प्यार सों चाम के दाम चलाया ले री ।—परमेश (शब्द॰) ।
५. दाननीति । राजनीति की एक चाल जिसमें शत्रु को धन द्वारा वश में करते हैं । उ॰— साम दाम अरु दंड बिभेदा । नृप उर बसहिं नाथ कह बेदा ।— तूलसी (शब्द॰) ।
दाम ४ वि॰ [सं॰] देनेवाला । दाता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दाम in comp. for दामन्, p. 475.
2. दाम n. (ifc., where also -क) wreath, garland, MBh.; Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाम न० दो--खण्डने बा० करणे मन् । १ पश्वादिबन्धनरज्ज्वो “स्रगदाभैरिव चित्रिता” भा० भी० ५७ अ० । “सन्तानमा- ल्यदामं च तैरेव कुसुमैः कृतम्” हरिवं० १४५ अ० । भावे मन् २ सन्धाने । दम्यते अनुशिष्यते दम--कर्मणि घञ् बा० दीर्घः । लोके विश्वसंसारे दामोदरशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3543,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाम, [न्] क्ली स्त्री, (दीयते इति । दा दाने दो अवखण्डने वा + “सर्व्वधातुभ्यो मनिन् ।” उणां । ४ । १४५ । इति मनिन् ।) यत्रैकस्मिन् बहुप्रग्रहयुक्ते अनेकगावो बध्यन्ते तत् । दाङनि इति दोँका इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । सन्दानम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । ७३ ॥ रज्जुः । इति दामोदरदर्शनात् ॥ (यथा, भाग- वते । १ । ८ । ३१ । “गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावत् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निलीय भयभावनयास्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥” माला । यथा, माघे । ४ । ५० । “क्षणमलघुविलम्बिपिच्छदाम्नः शिखरशिखाः शिखिशेखरानमुष्य ॥” दातरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ६ । ४४ । २ । “यः शग्मस्तुविशग्म ते रायो दामा मतीनाम् ॥” “रायो धनस्य दामा दाता भवति ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-702-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दाम" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें