🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:57:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दामन्
dāman
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
(दुहते समय) पैर बाँधने की रस्सी (2.9.74) सन्दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दामन् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रस्सी ।
२. माला ।
३. रेखा । लकीर । जैसे, विद्युत दाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दामन् m. a giver, donor, RV.
a liberal man, MBh. xii, 3479
दा˚मन् (दा˚), n. giving, a gift, RV. (cf. अ-, सु-).
2. दामन् m. or f. allotment, share, RV.
3. दामन् n. (m., L.) string, cord, rope, fetter, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
girdle
chaplet, wreath, garland for forehead, MBh.; Hariv.; Kāv.
large bandage, Suśr.
a partic. constellation, VarBṛS.
N. of a friend of Kṛṣṇa = श्रि-द्˚ (cf. below)
दामन् mfn. ifc. either in proper N. (cf. आशा-द्˚) or in adj. (where, after a numeral, the fem. must end in ई, e.g. द्वि-दाम्नी, Pāṇ. iv, 1, 27). [cf. Gk. δῆμα in διά-δημα; δεμνον in, κρή-δεμνον.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दामन् n. [दो-मनिन्] 1 A string, thread, fillet, rope. --2 A chaplet, a garland in general; आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा Me. 92; कनकचंपकदामगौरीं Ch. P. 1; Śi. 4. 50. --3 A line, streak (as of lightning); विद्युद्दाम्ना हेमराजीव विंध्यं M. 3. 20; Me. 27. --4 A large bandage. --5 Ved. A gift. --6 A portion, share. --7 A girdle. --Comp. --अंचलं, --अंजनं a foot-rope for horses, &c.; Śi. 5. 61. --उदरः an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दामन् न० स्त्री दो--खण्डने करणभावादौ मनिन् । दोहन काले पश्वादिपादबन्धनरज्ज्वौ (छाँदनदडि) २ मालायां ३ रज्वुमात्रे अमरः बहुप्रग्रहयुक्ते एकस्मिन् यत्र पशबो- बध्यन्ते (दोका) ख्याते ४ पदार्थे च “भाति स्म दामाप्रपदी- नमस्य” माघः स्त्रियां नान्तत्वेऽपि मनन्तत्वात् न ङीप् । [] दामानौ दामानः किन्तु वा ङीप् । दामे दामा इत्यादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3543-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें