🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:09:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दामोदर
dāmodara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दामोदर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रीकृष्ण ।
२. विष्णु । विशेष— इस नाम के तीन भिन्न भिन्न हेतु बतलाए गए हैं । हरिवंश में लिखा है कि यमलार्जुन के गिरने के समय यशोदा ने ताड़ना के लिये श्रीकृष्ण को पेट में रस्सी लगाकर बाँधा था इसी से गोपियाँ उनिहें दामोदर कहने लगीं । यही हेतु सबसे प्रसिद्ध है । विष्णुसहस्रनाम के भाष्यकार ने भी यही व्युत्पत्ति लिखी है । कुछ लोग दाम शब्द से विश्व या लोक का ग्रहण करते हैं— 'जिसके उदर में सारा विश्व हो' । कुछ लोग 'दामाद्दामोदरंविदुः' महाभारत के इस वाक्य के अनुसार दम अर्थात् इंद्रियनिग्रह में अत्यंत उदार या श्रेष्ठ अर्थ करते हैं ।
३. एक जैन तीर्थकर का नाम ।
४. बंगाल की एक नदी जो छोटा नागपुर के पहाड़ों से निकलकर भागीरथी में मिलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दामोदर m. ‘having a rope round waist’, N. of Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.
of 12th month, VarBṛS.
of 9th Arhat of past Ut-sarpiṇī, L.
of 2 kings of Kaśmīra, Rājat. &c.
of a river (held sacred by the Santāls), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दामोदर पु० दाम वन्धनसाधनं उदरे यस्य । यशोदा- नन्दने कृष्णे तत्कथा “ततो यशोदा संक्रुद्धा कृष्ण कमललोचनम् । आनाय्य शकटीमूले भर्त्सयन्ती पुनः- पुनः । दाम्ना चैवोदरे बद्ध्वा प्रत्यबध्नादुदूखले । यदि शक्नोषि गच्छेति तमुक्त्वा कर्म साऽकरोत्” इत्युपक्रमे “स च तेनैव नाम्ना तु कृष्णो वै दामबन्धनात् । घोषे दामोदर इति गोपिभिः परिगीयते” हरिव० ६४ अ० “विदारो रोहितोमार्गो हेतुर्दामोदरः सहः” विष्णु० स० । शाङ्करभाष्ये तु अस्यान्यापि व्युत्पत्तिर्दर्शिता यथा [] “दमादिसाधनेनोदरा उत्कृष्टा गतिर्या तया गम्यत इति दामोदरः । “दमाद्दाभोदरं विदुरिति” महाभारते य- शोदया दाम्नोदरे बद्ध इति वा “दामानि लोकनामानि- तानि यस्योदरान्तरे । तेन दामोदरस्त्वेषः श्रीधरस्त्विट्स- माश्रितः” इति व्यासवचनात् वा दामोदरः । “दमो ब- हिरिन्द्रियनिग्रहः तज्जन्यो दामः तस्येदमित्यण् ऋ- गताविति धातोर्भावे “ऋदोरप्” पा० अपि गुणे रपरत्वे च अरः अवगतिः गत्यर्थानां ज्ञानार्थकत्वात्तस्य विशेषण- मुदिति उत्कृष्ट इत्यर्थः तथा च दामो दमसाधकः उत् उत्कृष्टः अरः अवगतिः साक्षात्काररूपास्येति दामोदरः । उत्कृष्टा च गतिः धूमादिगतिमपेक्ष्यार्चिरादिः दमादिसा- धना अस्य सगुणस्येति दामोदरनामनिरुक्तिः । “तर्वोर्म- ध्यगतं बद्ध दाम्ना गाढं तथोदरम् । ततश्च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनादिति” ब्रह्मपुराणम् इति आनन्दगिरिः । २ अतीते अर्हद्भेदे हेमच० । वर्द्धमानपुरसन्निकृष्टे ३ नदभेदे च । ४ शालग्राममूर्त्तिभेदे तल्लक्षणं पद्मपुराणे यथा “स्थूलो दामोदरो ज्ञेयः सूक्ष्मचक्रो भवेत्तु सः । चक्रे तु मध्यदेशेऽस्य पूजितः सुखदः सदा” । ब्रह्माण्डपुराणे “दामोदरस्तथा स्थूलो मध्यचक्रः प्रतिष्ठितः” प्रतिष्ठित इत्यत्र प्रकीर्तित इति क्वचित् पाठः । “दूर्वाभं द्वारसङ्कीर्णं पीतरेखायुतं शुभम्” । “पीतरेखा तथैव चेति” ब्रह्मपुराणे पाठः । ब्रह्मपुराणे “उपर्य्यधश्च चक्रे द्वे नातिदीर्घं मुखे बिलम् । मध्ये च रेखा लम्बैका स च दामोदरः स्मृतः” । अन्यत्र “स्थूलो दामोदरो ज्ञेयः सूक्ष्मरन्ध्रो भवेत्तु यः । चक्रे तन्मध्यदेशस्थे पजितः शुभदः सदा” । ब्रह्मवै० प्रकृतिखण्डे “द्विचक्रं स्फुटमत्यन्तं ज्ञेयं दामोदराभिधम्” । मत्स्यसूक्ते “विश्वक्सेनमतिस्थूलं लघु दामोदरं स्मृतम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3544-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दामोदरः, पुं, (“दमादिसाधनेनोदारा उत्कृष्टा मतिर्या तया गम्यते इति दामोदरः । ‘दाम्ना- दामोदरं विदुः ।’ इति भगवद्बचनात् । यशो- दया दाम्नोदरे बद्ध इति वा दामोदरः । ‘दामानि लोकनामानि तानि यस्योदरान्तरे । तेन दामोदरो देवः श्रीधरस्तु रमाश्रितः ॥’ इति वा ।” इति विष्णुसहस्रनामभाष्ये शङ्करः ॥ ५३ ॥ तथा, महाभारते । ५ । ७० । ८ । “देवानां स्वप्रकाशत्वात् दमाद्दामोदरो विभुः ॥”) विष्णुः । इत्यमरः । १ । १ । १८ ॥ (दाम रज्जु- रुदरे यस्य । श्रीकृष्णः । यथा, महाभारते । १ । १९० । १९ । “दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्य्यं हलायुधं वाक्यमिदं बभाषे ॥” यशोदयासौ उदरदेशे दाम्ना बद्ध आसीत् अतो- ऽस्य तथा नाम । यथा, हरिवंशे । ६३ । १४, २६ । “दाम्ना चैवोदरे बद्ध्वा प्रत्यबन्धदुदूखले । यदिशक्तोऽसि गच्छेति तमुक्त्रा कर्म्म साकरोत् ॥” “स च तेनैव नाम्ना तु कृष्णो वै दामबन्धनात् । गोष्ठे दामोदर इति गोपीभिः परिगीयते ॥”) भूतार्हद्विशेषः । इति हेमचन्द्रः । २ । १३० ॥ (शालग्राममूर्त्तिविशेषः । तल्लक्षणं यथा, पद्म- पुराणे । “स्थूलो दामोदरो ज्ञेयः सूक्ष्मचक्रो भवेत्तु सः । चक्रे तु मध्यदेशेऽस्य पूजितः सुखदः सदा ॥” अस्य अन्यद्विवरणन्तु शालग्रामशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥ * ॥ काश्मीरस्य नृपविशेषः । यथा, राज- तरङ्गिण्याम् । १ । ६४ । “गतिं प्रवीरसुलभां तस्मिन् सुक्षत्त्रिये गते । श्रीमान् दामोदरो नाम तत्सूनुरभृत क्षितिम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-702-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दामोदर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें