🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:24:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैकुंठ
vaikuṃṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैकुंठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वैकुण्ठ]
१. विष्णु का एक नाम ।
२. पुराणानुसार विष्णु का धाम या स्थान । वह स्थान जहाँ भगवान् या विष्णु रहते हैं । विशेष—पुराणानुसार यह धाम सत्यलोक से भी ऊपर है । यह धाम सबसे श्रेष्ठ माना गया है और कहा गया है कि जिन्हें विष्णु मोक्ष देते हैं, वे इसी धाम में निवास करते हैं । यहाँ रहनेवाले न तो बुड्डे होते हैं और न मरते हैं ।
३. वैकुंठ में रहनेवाले देवता ।
४. स्वर्ग (क्व॰) ।
५. इंद्र ।
६. सफेद पत्तोंवाली तुलसी ।
७. अभ्रक । सितार्जक (को॰) ।
८. ब्रह्मा के महीने का चौबीसवाँ दिन (को॰) ।
९. संगीत में एक प्रकार का ताल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैकुण्ठ m. (fr. वि-कुण्ठ) N. of Indra, ŚBr.; KauṣUp.
of Viṣṇu (Kṛṣṇa), MBh.; Hariv. &c.
a statue of Viṣṇu, Rājat.
the 24th day in the month of Brahmā, L.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
a kind of Ocimum, L.
N. of various men (esp. authors and teachers), Cat.
(with Indra) N. of the supposed author of RV. x, 48-50; Anukr.
pl. or sg. (scil. गण) N. of a class of gods, Pur.
वैकुण्ठ m. n. Viṣṇu's heaven (variously described as situated in the northern ocean or on the eastern peak of mount Meru), Pañcat.; BhP. &c.
वैकुण्ठ n. talc, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1020,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैकुंठः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 Of Indra. --3 Holy basil. --ठं 1 The heaven of Viṣṇu. --2 Talc. --Comp. --चतुर्दशी the fourteenth day of the bright half of Kārtika. --लोकः the world of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैकुण्ठ पु० विकुण्ठायां भवः अण् विविधा कुण्ठा माया यस्य स्वार्थेऽण्वा । १ विष्णौ २ इन्द्रे मेदि० । ३ सितार्जके राजनि० “चाक्षुषस्यान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्टाया- मसौ जज्ञे दैवतैः सह” विष्णुपु० “विविधा कुण्ठा गतेः प्रतिहतिस्तस्याः कर्त्ता इति वैकुण्ठः । जगदारम्भे विशिष्टानि भूतानि परस्परं संश्लेषयन् तेषां गतिं प्रत्य- बघ्नादिति वा वैकुण्ठः । “माया संश्लेषिताभूमिरद्भि- र्व्योम्ना च वायुना । वायुश्च तेजसा सार्द्धं बैकुण्ठत्वं ततो मम” भा० शान्तिप० । विष्णुस० भा० । “कुण्ठं जडञ्च विश्वौघं विशिष्टञ्च करोति या । विकुण्ठां प्रकृतिं वेदाश्चत्वारश्च वदन्ति ताम् । गुणाश्रयेन भगवान् तस्यां जातः स्वसृष्टये । परिपूर्णतमं तेन वैकण्ठञ्च विदु- र्बुधाः” । ४ विष्णुधामभेदे “उपरिष्टात् क्षितेरष्टौ को- ठयः सत्यमीरितम् । सत्यादुपरि वैकुण्ठो योजनानां प्रमाणतः । भूर्लोकात् परिसंख्यातः कोटिरष्टादश प्रभो! । यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात् सर्वेषामभयप्रदः” पद्मपु० स्व० ६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4971,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैकुण्ठ" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬